Lev Tolstoy denince akla genellikle Rus edebiyatının devasa eserleri gelir: Savaş ve Barış, Anna Karenina veya Diriliş. Ancak çok az kişi onun Kars’la olan dolaylı bağını bilir. Bu yazıda, Tolstoy’un Kars’la olan bağlantısını, Malakanlar aracılığıyla Anadolu’ya uzanan hikâyesini ve Türkçe ile olan ilgisini detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.
Tolstoy’un Kars’a Uzanan Bağlantısı
Tolstoy doğrudan Kars’a gitmiş olmasa da, bu bölgeyle tarihsel bir bağı vardır. Kars, Osmanlı-Rus savaşları sırasında Rusya’dan sürgün edilen Malakan topluluğunun yerleştiği bölgelerden biriydi. Malakanlar, Rus Ortodoks Kilisesi’nin katı kurallarına karşı geldikleri için aforoz edilmiş ve 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) sonrası Kars’a sürgün edilmişlerdi.
Peki, Tolstoy’un Malakanlarla bağlantısı neydi? Tolstoy’un büyükannesi Malakan kökenliydi ve Tolstoy’un kendi yaşam felsefesi de Malakanların inançlarıyla büyük ölçüde örtüşüyordu. Malakanlar gibi Tolstoy da şiddet karşıtıydı, devlet otoritesine mesafeli duruyordu ve sade bir hayat sürmeye inanıyordu. Tolstoy, yaşamının ilerleyen yıllarında servetini reddederek sade bir köy hayatı yaşamaya başlamış ve Malakanların komün yaşam tarzını benimsemişti【8】.
Tolstoy ve Osmanlı Askerleri
Tolstoy’un Osmanlı ile bir diğer bağlantısı da 93 Harbi sırasında yaşanmıştır. Savaşın ardından Rusya’ya esir olarak götürülen Osmanlı askerleriyle tanışan Tolstoy, onların hallerini anlamak için onlarla sohbet etmiş ve maddi yardımda bulunmuştur. Daha da ilginci, her bir askerin yanında Kur’an taşıdığını fark ettiğinde duyduğu şaşkınlığı hatıralarında anlatmıştır【9】.
Tolstoy’un Türkçeye Olan Merakı
Tolstoy’un Türk kültürüyle olan ilgisi sadece savaşlarla sınırlı değildi. Gençlik yıllarında Kazan Üniversitesi’nde öğrenim görürken Türkçe derslerinden “pekiyi” almış, hatta Rusça ve tarih derslerinde başarısız olmasına rağmen Türkçe konusunda üstün başarı göstermiştir. Bu dönemde Müslüman öğrencilerle yakın ilişkiler kurmuş ve ilerleyen yıllarda İslam hakkında çeşitli okumalar yapmıştır【9】.
Tolstoy’un Türkiye’ye Dair Görüşleri
Tolstoy’un Türkiye ile ilgili görüşleri, onun barışçıl dünya görüşüyle bağlantılıydı. Osmanlı’nın savaşlara sürüklenmesine karşı eleştirilerde bulunmuş, hatta Rus çarlarına savaş karşıtı mektuplar yazmıştır. Tolstoy’un İslam’a dair ilgisi de burada devreye giriyor. Müslüman alim Muhammed Abduh ile yazışmaları, Tolstoy’un İslam’ı bir inanç sistemi olarak saygıyla değerlendirdiğini gösteriyor. Hatta ölümünden sonra onun Müslüman olduğu iddiaları bile ortaya atılmıştır【9】.
Kars’ın Kültürel Zenginliği ve Tolstoy’un Etkisi
Kars, tarih boyunca pek çok farklı kültüre ev sahipliği yapmıştır: Selçuklular, Osmanlılar, Ruslar, Almanlar ve Malakanlar bu coğrafyada iz bırakmıştır. Bugün Kars’ta Malakanların etkisi hâlâ hissedilmektedir. Meşhur Malakan inekleri ve atları, bu topluluğun bölgedeki tarım ve hayvancılığa katkılarının bir mirasıdır【8】.
Tolstoy’un dünya görüşü, Malakanlar aracılığıyla Kars’a dolaylı olarak sirayet etmiş olabilir mi? Belki de onun sade yaşam ideali, Kars’ta bir dönem varlık göstermiş bu topluluk aracılığıyla Anadolu’ya ulaşmıştı. Sizce Tolstoy bugün yaşasaydı, Kars’ı görmek ister miydi?
Bir yanıt yazın