Yüzyıllardır tartışılan ve halk arasında efsaneleşen konulardan biri, Yavuz Sultan Selim’in kulağında küpe bulunup bulunmadığıdır. Özellikle ders kitaplarında, haberlerde ve internet ortamında sıkça karşımıza çıkan “küpeli portre” imgesi, pek çok kişi tarafından Yavuz Sultan Selim’e ait olarak gösterilse de, tarihçilerin ve sanat araştırmacılarının detaylı incelemeleri farklı bir yoruma işaret etmektedir. Birçok araştırmacı, bu portrenin aslında İran Şahı Şah İsmail’e ait olduğunu ve Yavuz Sultan Selim’in tarihsel kaynaklarda ve minyatürlerde hiçbir zaman küpe taktığına dair güvenilir bir bilgiye rastlanmadığını belirtir.
Tarihsel Arka Plan ve Yavuz Sultan Selim’in Portre Geleneği
Yavuz Sultan Selim (1512–1520), Osmanlı İmparatorluğu’nun sınırlarını genişleten ve fetihleriyle tanınan önemli padişahlardan biridir. Dönemi itibarıyla sade yaşamı, askeri disiplin ve ihtişamsız giyim tarzıyla bilinir. Osmanlı minyatürleri ve döneme ait diğer resmi tasvirlerde Yavuz Sultan Selim’in yüz hatları, sakalı, pala bıyıkları ve genel hatlarıyla cesur bir lider olarak betimlendiği görülür; ancak hiçbir orijinal kaynak, ona ait minyatür veya portrede kulakta küpe olduğunu göstermemektedir.
Rivayetler ve Popüler Anlatımlar
Halk arasında yayılan bazı rivayetlere göre, Yavuz Sultan Selim Mısır seferi sırasında kölelerin kulaklarında küpe bulduktan sonra, “Ben de Allah’ın kullarıyım” diyerek küpe taktığı iddia edilir. Bu anlatım, padişahın alçakgönüllülüğünü ve ilahi teslimiyetini sembolize etmesi amacıyla ortaya atılmış olabilir. Ancak, tarihsel verilerde bu tür bir uygulamaya dair doğrudan bir delil bulunmamaktadır. Öte yandan, portrelerde Yavuz Sultan Selim olarak kabul edilen ama üzerinde küpe bulunan imge, çoğunlukla daha sonraki dönem ressamlarının hayal gücü ve Batılı sanat etkileriyle şekillenmiş, orijinal özelliklerden uzaklaştırılmış bir yorum olarak değerlendirilir.
Sanat Tarihi ve Portre İncelemeleri
Portrelerin Kökeni ve Tarzı
Topkapı Sarayı ve diğer müze koleksiyonlarında sergilenen “küpeli portre”nin, Macar ya da Batılı ressamlar tarafından 16. yüzyıl sonları ve sonrasında çizildiği, orijinal Yavuz Sultan Selim tasvirlerinin ise daha sade ve ihtişamsız olduğu tespit edilmiştir. Özellikle, resmi nakkaşlar tarafından yapılmış minyatürlerde padişahın küpe, incili madalyon veya abartılı süslemelerle resmedilmediği görülmektedir. Bazı araştırmacılar, bu küpeli tablonun aslında Yavuz Sultan Selim’e ait olmadığını, hatta hatta yanlışlıkla Şah İsmail’e ait olduğu yönünde değerlendirmelerde bulunmuştur.
İkonografik Ayrımlar
İkonografi açısından bakıldığında, İslamî ve Osmanlı kültüründe erkeklerin kadınlara özgü süslemeler kullanmaları (örneğin, küpe takmaları) genellikle hoş karşılanmaz. Yavuz Sultan Selim’in döneminde, erkeklerin bu tür takıları takması dinî ve toplumsal normlara aykırı kabul edilirdi. Buna karşın, İran ve Şii kültüründe, özellikle Şah İsmail’e atfedilen portrelerde, küpe gibi unsurlar bazen sembolik bir anlam taşıyabilir. Örneğin, bazı kaynaklarda küpenin, Şah İsmail’in Hayderî-Kalenderî tarikatına bağlılığını ve inanç sembolizmini yansıttığı ileri sürülür. Bu durum, portredeki süslemelerin Yavuz Sultan Selim’den ziyade, Şah İsmail’in kimliğini yansıtan özellikler taşıdığını göstermektedir.
Dini ve Kültürel Bağlam
İslam hukuku ve genel inanç anlayışına göre, erkeklerin kadınlara özgü takılar kullanması genellikle caiz görülmez. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) de benzer uyarılar yapması nedeniyle, Osmanlı padişahlarının giyim ve süslenme anlayışı da bu normlara uygun olarak sade tutulmuştur. Yavuz Sultan Selim’in de sade ve ihtişamsız bir yaşamı benimsediği tarihsel kaynaklarda belirtilirken, onun kimliğini ortaya koyan resmi tasvirlerde de bu sadelik ön plana çıkar. Dolayısıyla, Yavuz Sultan Selim’in “küpe takması” iddiası, dönemin dinî ve toplumsal normlarıyla çelişmektedir.
Tarihçilerin ve Araştırmacıların Görüşleri
Çeşitli tarihçiler ve sanat araştırmacıları, Yavuz Sultan Selim’in küpe taktığına dair rivayetleri reddetmektedir:
- Prof. Dr. Feridun M. Emecen ve Prof. Dr. Erhan Afyoncu gibi uzmanlar, döneme ait minyatür ve resmi tasvirlerde Yavuz Sultan Selim’in küpe veya benzeri süslemeler kullanmadığını vurgular.
- Murat Bardakçı gibi popüler tarihçiler, “küpeli resim”nin Yavuz Sultan Selim’e değil, Şah İsmail’e ait olduğu yönündeki görüşleri savunur.
- Ekşi Sözlük gibi platformlardaki tartışmalarda da, Yavuz Sultan Selim’in resmi tasvirlerinde küpe bulunmadığı ve bu unsurun sonradan uydurulmuş bir detay olduğu öne sürülmektedir.
Bu görüşler, hem Osmanlı’nın resmi sanat geleneğinin hem de dinî normların ışığında, Yavuz Sultan Selim’in küpe taktığı iddiasının tarihsel gerçeklikten uzak olduğunu göstermektedir.
Sonuç
Tüm bulgular ve tarihsel veriler ışığında, Yavuz Sultan Selim’in kendi döneminde küpe taktığına dair güvenilir bir kaynak bulunmamaktadır. Portrelerde yer alan küpe detayının, muhtemelen Batılı ressamların hayal gücüyle ve dönemler arası aktarım hatalarıyla ortaya çıkan, yanlış bir yorum olduğu anlaşılmaktadır. Dahası, ikonografik unsurlar ve dinî normlar da, Yavuz Sultan Selim’in böyle bir süslemeyi benimsemesinin olası olmadığını işaret eder. Bunun yerine, bu ünlü “küpeli resim”nin aslında İran Şahı Şah İsmail’e ait olduğu yönündeki tartışmalar, günümüzde tarihçiler arasında daha geniş kabul görmektedir.
Kaynakça
- – Anadolu Ajansı’nın “Yavuz Sultan Selim’in küpe taktığı iddiası” haberinde, rivayetler ve resmin tartışmalı niteliği ele alınmıştır.
- – Ekşi Sözlük’te yer alan entry’lerde, portreye ilişkin tartışmalar ve tarihçilerin görüşleri özetlenmiştir.
- – Rûpela nû üzerinden yapılan değerlendirmelerde, küpeli portre tartışmasına ilişkin akademik yaklaşımlar paylaşılmıştır.
- – Habertürk’te yayınlanan “Yavuz Sultan Selim’in sandığımız bu resim aslında kimin?” başlıklı makale, portrenin Şah İsmail’e ait olduğunu ileri sürmektedir.
- – Kampüste Ne Var sitesindeki makale, Yavuz Sultan Selim’in sade yaşam tarzı ve portrelerin gerçekliği üzerine eleştirel bir bakış sunmaktadır.
Bir yanıt yazın