Türkiye, çok çeşitli kültürlerin, inançların ve mezheplerin bir arada yaşadığı bir coğrafyadır. Tarihsel olarak bu inanç grupları zamanla unutulmuş ya da siyasi ve toplumsal baskılar nedeniyle gizlenmişlerdir. Bu yazıda, Türkiye’deki kaybolmuş veya gizli kalan mezhepler ve inanç gruplarına dair daha detaylı ve ilginç bir listeyi bulacaksınız.
1. Alevi-Bektaşi Geleneğinden Ayrılmış Küçük Gruplar
Alevilik ve Bektaşilik, Osmanlı döneminde büyük bir topluluk oluştururken, bu geleneklerin içinde zamanla pek çok farklı alt grup da ortaya çıkmıştır. Bu grupların büyük kısmı, dönemin sosyal yapısı ve dini baskılar nedeniyle zamanla ya kaybolmuş ya da gizlenmiştir.
Alevi Nusayri İnanışları
- Nusayriler, Alevi-Bektaşi inançlarına benzer olmakla birlikte, bazı temel farklara sahiptir. Nusayri topluluğu, özellikle İmam Ali’yi özel olarak kabul eder ve bazı yerlerde Ali’nin soyuna tapma gibi öğretilerle farklılık gösterir. Osmanlı döneminde, Şii Safevi etkisi ile birlikte bu mezhep büyük bir dışlanma yaşamış ve gizlenmek zorunda kalmıştır. Bugün, Nusayri topluluğu özellikle Hatay ve çevresinde gizlice varlığını sürdürmektedir.
2. Kızılbaşlık: Ali’nin Sözünden Ayrılanlar
Kızılbaşlık, Osmanlı döneminin önemli bir inanç akımıdır ve Alevilikle birçok ortak yönü vardır. Ancak, Kızılbaşlar daha belirgin bir şekilde Ali’ye olan sevgilerini ve bağlılıklarını ön plana çıkarmışlardır. Zamanla, özellikle Safevi Devleti’nin Şii etkisi ve Osmanlı’daki Sünni baskılar nedeniyle, Kızılbaşlık pek çok bölgeden silinmiş veya gizlenmiştir.
Kızılbaşlar ve Safeviler
- Osmanlı’dan önce, Safevi Devleti, Kızılbaşları savunmuş ve onlara büyük bir yer edinmiştir. Ancak, Osmanlı’daki Sünni egemenlik nedeniyle, Kızılbaş kimliği ya unutulmuş ya da asimile edilmiştir. Bugün, Anadolu’nun bazı köylerinde hâlâ Kızılbaş ritüelleri ve öğretileri gizlice yaşatılmaktadır.
3. Şamanizm ve Türk Halk İnançları
Türklerin Orta Asya’dan Anadolu’ya göç ettikleri dönemde, şamanizm ana inanç sistemlerinden biri olmuştur. İslamiyet’in kabulüyle birlikte, şamanizmin öğretileri yerini daha mistik ve dini öğretilere bırakmış, ancak bazı izleri bugün bile Anadolu’nun çeşitli köylerinde varlık göstermektedir.
Şamanist Etkiler ve Günümüzdeki İzler
- Türklerin eski inançları, doğa ile uyumlu yaşam ve gök tanrı inancına dayanır. Bu inanç, özellikle Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyet dönemiyle birlikte resmen dışlanmış olsa da, Anadolu’nun bazı köylerinde, özellikle yaşlılar arasında eski şaman ritüelleri hâlâ devam etmektedir. Gök Tanrı inancı ve doğa ile uyum öğretileri bazı köylerde, dini olarak şekillenmiş olsa da hala şamanist inançlarla harmanlanmıştır.
4. Maniheizm ve Zerdüştlük Etkileri
Maniheizm, milattan önceki dönemde Orta Asya’da ortaya çıkmış ve İslamiyet’in yayılmasından önce Türkler arasında etkili olmuştur. Osmanlı döneminde ise bu öğretiler genellikle gizlenmiş veya dışlanmıştır. Ancak Maniheizmin izleri, özellikle Anadolu’nun bazı bölgelerinde halen belirgin şekilde kalmıştır.
Maniheizmin Kökleri ve İzleri
- Mani’nin öğretileri, iyi ve kötü arasındaki savaşı ve iki kutuplu bir evren anlayışını ön plana çıkarır. Osmanlı İmparatorluğu’nda özellikle Sünni Müslümanlık hakim olduğu için Maniheizm zamanla yasaklanmış ve gizlenmiştir. Bugün, Güneydoğu Anadolu ve Orta Anadolu gibi bölgelerde bazı ritüellerin ve inançların Manik öğretilerle paralellik gösterdiği gözlemlenmektedir.
5. Yezidilik: Şeytana Tapma İthamı ve Gizlilik
Yezidilik, özellikle Suriye ve Lübnan bölgesinde bilinen bir mezhep olmakla birlikte, Osmanlı İmparatorluğu’nda büyük bir dışlanmaya uğramıştır. Şeytana tapma iddiaları yüzünden Yezidilik, halk arasında büyük bir yanlış anlamaya neden olmuştur. Ancak bu inanç, zamanla gizlenmiş ve toplumdan dışlanmıştır.
Yezidilik ve Türkiye’deki Gizliliği
- Yezidilik, özellikle Diyarbakır, Mardin, Şanlıurfa gibi bölgelerde toplumdan dışlanmış ve bazen de gizlice yaşatılmıştır. Bugün, Yezidi topluluğu hala varlığını sürdürse de, kimliklerini gizlemek zorunda kalmışlardır.
6. Hristiyanlık ve Zerdüştlük Etkileşimi: Sabiilik
Sabiilik, özellikle Hristiyanlık ve Zerdüştlük etkileriyle şekillenmiş bir mezheptir. Osmanlı döneminde, Sabiiler başlangıçta Büyük Selçuklu Devleti ve ardından Osmanlı’da azınlık bir grup olarak kabul edilmiştir. Ancak Zerdüştlük ile olan benzerlikleri nedeniyle, zamanla toplumdan dışlanmış ve gizlenmiş bir kimlik kazanmıştır.
Sabiilik ve Anadolu’daki İzleri
- Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde, özellikle Kürt nüfusunun yoğun olduğu yerlerde, Sabiilikle ilişkilendirilen bazı ritüellerin ve öğretilerin hala yaşatıldığı bilinmektedir. Bu öğretiler arasında, doğaya tapma, ateşin kutsallığı ve güneşin simgeleri öne çıkmaktadır.
7. Dürzilik ve Gizli İnançlar
Dürzilik, İslam, Hristiyanlık ve Zerdüştlük karışımından doğmuş bir mezheptir. Lübnan, Suriye ve Mısır gibi ülkeler ile bağlantılı olan Dürziler, zamanla Osmanlı’da ve Türkiye’de gizlenmek zorunda kalmışlardır. Osmanlı’da özellikle Dürzi liderlerinin gizliliği sayesinde bu topluluk, toplumdan uzak durarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.
Dürzilerin Türkiye’deki Durumu
- Güneydoğu Anadolu’nun bazı köylerinde, Dürzi geleneklerine ait izler ve semboller zamanla gizlenmiş olsa da, bazı tarihi ve kültürel öğretiler hala yaşatılmaktadır.
8. Hristiyan Gnostik Grupları
Gnostizm, özellikle erken Hristiyanlık döneminde ortaya çıkmış ve bilgiye dayalı bir inanç sistemi olarak şekillenmiştir. Osmanlı döneminde, özellikle Gnostik öğretileri savunanlar, baskı ve dışlama nedeniyle gizlenmek zorunda kalmışlardır.
Gnostik İnançlarının Türkiye’deki İzleri
- Gnostik inançların izleri, özellikle Anadolu’nun güneydoğusundaki bazı eski kilise yapılarında gözlemlenmiştir. Bu topluluklar, kelam ilmi ve ezoterik bilgiyle ilgilenmiş ve zamanla dinî baskılardan kaçmak için gizli topluluklar kurmuşlardır.
9. Kadın Tarikatları ve Gizli Cemiyetler
Osmanlı döneminde, özellikle Kadın tarikatları ve gizli cemiyetler oldukça ilginç bir yere sahiptir. Kadınların dini ve toplumsal rollerini değiştirmeye yönelik pek çok gizli tarikat ve topluluk ortaya çıkmıştır. Bu gruplar, genellikle Kadınların dini liderlik rolü üzerine inşa edilmiş ve halktan gizlenmiştir.
Kadın Tarikatları
- Kadın liderliğindeki tarikatlar, dini bilgiyi ve toplumsal anlamdaki gücü elinde tutmuş, ancak toplumda oldukça dışlanmışlardır. Bu gruplar, genellikle dini ritüeller ve kadınlar arası dayanışma odaklıdır.
10. Batınîlik ve Sıradan Halktan Gizleme
Batınîlik, Şii İslam’ın bir kolu olarak kabul edilse de, zamanla gizli öğretileri ve ezoterik bilgi ile halktan ayrılmış bir gruptur. Batınîler, dışsal dinî öğretileri reddederek, yalnızca içsel anlamı savunmuşlardır.
Batınîlik ve Osmanlı’daki Gizliliği
- Osmanlı döneminde, Batınîler, siyasi baskılar ve dini yetkililerin etkisiyle gizlenmiş ve zamanla toplumdan dışlanmıştır. Bugün, Batınîlik inancının izleri, Anadolu’daki bazı köylerde ya da gizli topluluklarda hala yaşatılmaktadır.
11. NeoTarikatlar
Türkiye son dönemlerde neotarikatlar ile haşır neşir olmuştur. Spiritüel koçluk edasıyla paraları gasp edilen bir çok kişi hindistan öğretilerinin modernize edilmiş versiyonlarıyla bir tarikat edasıyla aydınlama yaşıyor (!). Yoga, mantra çalışmları, yahudi kaynaklı kabala ilmi gibi konular başı çekiyor. Bu neotarikatların reklamını yapan kişiler ise ünlü isimler.
Bunun dışında 140journos belgeselinde rastladığımız İrem Bağı isimli spiritüel grup ise İlhan İrem şarkılarıyla enteresan bağlar kuruyor. Bir de Dünya Kardeşlik Birliği Mevlana Yüce Vakfı var. Bilgi Kitabı dedikleri kitaptan bağlantı kurarak okumalar yapıyorlar. Enteresan bir tehlikeli grup. Uzaylılar , sirus, Mevlana… (Allah’ım faydasız ilimden sana sığınırız)
Türkiye’nin derin tarihi, birçok unutulmuş ve gizlenmiş inanç grubunun ve mezhebinin varlığını sürdürmesine olanak tanımıştır. Bu grupların çoğu, zamanla toplumdan dışlanmış ya da toplumsal baskılarla gizlenmiş, ancak bazı öğretileri ve gelenekleri bugün bile Anadolu’nun çeşitli köylerinde ve kasabalarında varlık gösteriyor. Bu mezheplerin ve grupların izlerini keşfetmek, tarihin derinliklerinde kaybolmuş öğretileri anlamak açısından büyük bir öneme sahiptir.
Fotoğraf: Paola Koenig: https://www.pexels.com/tr-tr/fotograf/kadin-karanlik-koyu-tutmak-19049168/