Tasavvuf: Allah’ın Sanatçılarının İlahi Nimetten Faydalanma Bereketi

İlahi Nimet ve Afet Kıskacında Tasavvufi Sanatçı

Klasik İslam estetiğinde ve tasavvufi düşüncede dünya, yaratılmış her türlü unsur ve insana bahşedilen sanatsal yetenekler, özü itibarıyla üç temel kategoride ele alınır: afet, ibret ve nimet¹. Erken dönem tasavvuf klasiklerinde dünyanın ve maddi varlığın afet yönüne sıklıkla vurgu yapılsa da, yaratılıştaki güzelliklerin ve sanatsal kabiliyetlerin birer ilahi nimet olduğu gerçeği göz ardı edilmemiştir¹. Ancak tasavvufi ontolojide nimet kavramı, onu alandan ziyade doğrudan doğruya “Mün’im” olan yani nimeti verene delil teşkil eden kutsal bir belirtidir¹. Bir sanatçının sahip olduğu yaratıcı deha, teknik ustalık veya estetik kavrayış, nimeti veren yaratıcı ile o nimete nail olan sanatkâr arasında bir hicap (perde) halini alırsa, o nimet artık manevi bir lütuf olmaktan çıkarak kul için bir belaya dönüşür¹.

Bu ince çizgiyi idrak eden tasavvuf sanatkârı, ortaya koyduğu eseri kendi fiili, iradesi ve kesbi (kazanımı) olarak görmez; aksine onu tamamen ilahi bir nimet olarak kabul eder². Sanatçı bu bilinç düzeyine ulaştığında, ürettiği şaheserler karşısında dünyevi bir alkış, maddi bir karşılık veya gurur beklentisine girmez; tam aksine kendi fani varlığını tamamen ilahi bir minnete gark olmuş vaziyette müşahede eder². İnsanın her şeyin kaynağı olarak kendisini ve kendi sınırlı gücünü gördüğü an, o sahte kaynakta boğulmaya mahkûm olduğu gerçeği, sufi sanatçının en büyük uyanışıdır⁴.

Prof. Dr. Süleyman Uludağ’ın tasavvuf tarihi ve kültürü üzerine yaptığı derinlemesine analizler, bu ahlaki disiplinin önemini ortaya koymaktadır⁵. Tasavvuf, İslam dininin zahiri formlarının ötesinde batıni, manevi, ruhani ve ahlaki cephesini inceleyen bir ilim dalıdır⁶. Uludağ, şeriata uygun görünüp içsel derinlikten yoksun olan şekilci, merasimci ve riyakâr yaklaşımları eleştirerek, samimi bir süluk ehlinin ahlakı kuşanması gerektiğini savunur⁶. Gerçek tasavvuf sanatkârı, takva ve ahlakı hayatının merkezine koyarak, sanatsal üretimini nefis terbiyesinin bir cüzü haline getiren kişidir⁵.

Feyiz ve Bereketin Ontolojik Akışı: Feyz-i Akdes ve Feyz-i Mukaddes

Tasavvuf düşüncesinde sanatın ve yaratıcı ilhamın ortaya çıkış mekanizması “feyiz” (feyz) ve “bereket” kavramları üzerinden temellendirilir⁸. Sözlükte suyun yatağından taşarak etrafı bollukla sulaması anlamına gelen feyiz, tasavvufta ilahi bilgilerin, sezgilerin ve varoluş sırlarının akıl ve kalp yollarıyla insana ulaşmasını ifade eder⁸. Muhyiddin İbnü’l-Arabî, varoluş hiyerarşisini ve sanatsal yaratımı vahdet-i vücud inancı çerçevesinde açıklamak amacıyla feyzi iki ana kategoriye ayırmıştır: Feyz-i akdes ve feyz-i mukaddes⁸.

Feyz-i akdes (en mukaddes feyiz), doğrudan doğruya rububiyet makamından gelen, insanın tüm dünyevi imgelerden, kaygılardan ve benlik iddialarından sıyrılarak samimiyetle kendi özüyle baş başa kaldığı anlarda içe doğan saf bilgiyi, sezgiyi ve imgeleri temsil eder¹⁰. Sanatçının zihnindeki ilk kutsal kıvılcım, ezelde takdir edilen “ayan-ı sabite” ile kurulan bu ilk manevi bağ, feyz-i akdesin tecellisidir⁸. Feyz-i mukaddes ise bu ilahi potansiyellerin maddi dünyada sebep ve vesileler dairesinde somut formlara bürünerek açığa çıkmasıdır⁸. İnsan-ı kâmil, bu madde aleminde feyz-i mukaddesin en yetkin tecelli mahallidir ve yeryüzündeki tüm sanatsal uyum, feyz-i mukaddesin bu kâmil aynadan yansımasıyla hayat bulur¹².

Tasavvuf ehli için bereket, kulun ilahi tecellilere gark olması ve bu tecellilerin mürşitten müride, ustadan talebeye uzanan kesintisiz bir silsile (bereket silsilesi) yoluyla taşınmasıdır¹². Bu manevi akış içinde sanatkârın olgunlaşması, tıpkı çayın demlenmesi gibi sabır ve zaman gerektirir; nitekim çay demlenmeden suya tadını ve rengini vermediği gibi, insan da manevi bir olgunlaşma deminden geçmeden hakiki sanata ve irfana ulaşamaz⁴. Geleneksel sanatlarda bu feyzin kuşaklararası aktarımı icazet bağıyla korunmuştur¹⁴. Neyzen ve ebruzen Nail Kesova’nın ünlü neyzen Niyazi Sayın, Necmeddin Okyay ve Mustafa Düzgünman gibi üstatlardan feyz alarak yetişmesi veya hattat Hüseyin Gündüz’ün büyük medeniyet irfanını hocalarından devralması, bu silsilenin kesintisiz sürdüğünün somut örnekleridir¹⁶.

Ebru Sanatında İradelerin Kutbiyeti ve Özbekler Tekkesi

İslam dünyasında görsel sanatların en soyut ve aşkın örneklerinden biri olan ebru, adeta cüzi irade ile külli iradenin ortaklaşa vücuda getirdiği mistik bir teslimiyet resmidir¹⁸. Batı sanatındaki Jackson Pollock’un aksiyon resmi veya Kandinsky’nin lirik soyutlamaları gibi modern yaklaşımlar sanatçının öznel duygularını ve kontrolsüz benliğini ön plana çıkarırken; ebru sanatçısı, boyaları kitreli suyun yüzeyinde hareket ettirirken kendi iradesini ilahi takdirin akışına teslim eder¹⁸. Ebruzen kağıdı sudan çekerken belirecek olan nihai görüntünün tam olarak ne olacağını bilemez; bu durum, insanın kader karşısındaki çaresizliğini, tevekkülünü ve mutlak teslimiyetini sembolize eder¹⁸.

Ebru sanatı, tasavvufi anlam boyutuyla dervişin seyr-u sülûk yolculuğuna benzer²¹. Kitreli suya serpilen boyaların tam bir aşkınlık içinde coşup taşması dervişin cezbe halini andırır; su yüzeyindeki bu dalgalanmanın ardından her şeyin dinginleşerek nihai şeklini alması ise sülûka ermeyi ve rıza makamına kavuşmayı temsil eder¹⁸. Doğal malzemelerin kullanımı da bu manevi derinliği pekiştirir; gül dalından ve at kılından yapılan fırçalar, doğanın mükemmel uyumunu ve yaratılışın temizliğini ebru teknesine taşır²².

Osmanlı döneminde ebru sanatı, özellikle Üsküdar’daki Özbekler Tekkesi (Buhara Tekkesi) gibi Nakşibendi ocaklarında geliştirilerek korunmuştur²³. Türkistan’dan gelen dervişlerin ve seyyahların barındığı bu tekke, Yeseviyye ve Nakşibendiyye tarikat folklorunun yaşatıldığı müstesna bir sanat merkezi olmuştur²⁴. Altıncı postnişin Şeyh Mehmed Sadık Efendi’nin Buhara’da öğrendiği ebru sanatını İstanbul’a taşıması ve oğlu “Hezarfen” lakaplı Şeyh İbrahim Edhem Efendi’nin bu sanatı matbaacılık, hakkâklık, marangozluk ve hatla birleştirerek yayması, ebruyu tekkelerin manevi atmosferinde kutsal bir uğraş haline getirmiştir²⁴. Ebru ustaları tekne başına geçmeden önce mutlaka abdest alır, besmele çeker ve ebru duasını okuyarak ellerinin Allah tarafından yönlendirildiğine inanarak fırçayı kavrarlardı¹⁸.

Hüsn-i Hat Sanatında Tevazu Disiplini ve Ketebe Terminolojisi

Hüsn-i hat, cismani aletlerle icra edilen ruhani bir hendese, arınılan sonsuzluk kapısıdır³. İlhamını Kur’an’dan, güzelliğini ise hattatın kalbi saflığından alan bu kutsal sanat, çok uzun ve sabırlı bir talim sürecini gerektirir³. Bir hattatın bağımsız bir eser üretebilmesi ve eserinin altına kendi imzasını koyabilmesi için üstadından kesin olarak onay (icazet) alması şarttır³. İcazeti olmayan birinin eserinin altına imza koyması, geleneksel sanat ahlakında manevi bir cürüm ve edepsizlik sayılır¹⁵.

İcazet alan hattatların levhaların veya kitapların sonuna koydukları imzalara “ketebe” adı verilir³. Ancak bu imzalar, sanatçının egosunu yüceltmek için değil, aksine onun Mutlak Sanatkâr karşısındaki hiçliğini ve tevazuunu ilan etmek için atılır³. Hattatlar, ketebelerinde adlarını doğrudan yazmak yerine, acziyetlerini ifade eden özel terimler kullanmayı bir ahlak esası haline getirmişlerdir²⁶.

Sevvedehû: Karalamayı andıran, mükemmellik iddiası taşımayan yazılar için tevazu amacıyla “bunu karaladı” manasında kullanılır²⁶.
Meşşakahu: Bir meşke bakarak titizlikle yazıldığını veya sadece bir ders talimi olduğunu belirtmek için tercih edilir²⁶.
Kalledehû: Kendisinden önceki büyük bir üstadın yazısını aynen taklit ettiğini itiraf ederek, özgünlük iddiasından vazgeçtiğini göstermek için yazılır²⁶.
El-Fakir / El-Hakir: Kulun yaratıcı karşısındaki maddi ve manevi yoksulluğunu, günahkarlığını (el-müznib) vurgulamak amacıyla ismin önüne eklenir²⁶.

Hattatın ruh dünyasını şekillendiren bu tasavvufi terbiye, yazının dışsal mükemmelliğinden ziyade içsel arınmayı hedefler³. Hattat, kalemi eline aldığında “yazan değil yazdıran” gücün bilincindedir; bu sebeple hüsn-i hat, dine ve vahye doğrudan hizmet etmenin verdiği eşsiz bir manevi lezzetin ve feyzin kapısıdır³.

Tasavvufi Sanatların Yapısal ve Kavramsal Analizleri

Aşağıdaki tablolarda, tasavvufi sanatların ontolojik mertebeleri, kullanılan manevi kavramlar ve geleneksel hüsn-i hat sanatındaki tevazu terminolojisi yapısal olarak karşılaştırılmaktadır.

Tablo 1: Tasavvufi Sanatların Ontolojik Mertebeleri ve Feyiz Boyutları

Sanat Alanı	Ontolojik Kaynak & Feyiz Türü	Temel Malzeme & Kozmik Karşılık	İrade İlişkisi (Cüzi-Külli İrade)	Manevi Bereket Tezahürü
Ebru Sanatı	Feyz-i Mukaddes (Biçimsel tecelli)⁸.	Kitreli su, toprak boyalar, öd ve gül dalı fırça¹⁸.	Cüzi iradenin suyun akışkanlığında (ilahi takdirde) yok olması¹⁸.	Her an yeni bir yaratılışın (halk-ı cedid) su yüzünde müşahede edilmesi¹⁹.
Hüsn-i Hat	Feyz-i Akdes (İlham ve ilk sezgi)¹⁰.	Kamış kalem, is mürekkebi, ahar uygulanmış kağıt³.	Kalemi hareket ettirenin mutlak yaratıcı olduğu bilinci³.	İlahi kelamın estetik formlarla kalplere ve mekanlara nur taşıması³.
Musiki & Sema	Feyz-i Mukaddes (İşitsel kozmik düzen)²⁹.	Ney, kudüm, rebab ve dönen semazenler³⁰.	Bedensel hareketlerin sema dairesinde eritilerek fenaya ulaşılması²⁷.	“Elestü” hitabının hatırlanması ve kalbin ilahi feyze açılması²⁹.

Tablo 2: Hüsn-i Hat ve Geleneksel Sanatlarda Tevazu (Ketebe) Terimleri

İmza/Ketebe Terimi	Sözlük Anlamı	Tasavvufi Sembolizm & Sanatsal Amacı
Sevvedehû[cite: 26]	“Bunu karaladı”	Sanatçının kendi yazısını kusursuz görmediğini, tevazu gösterdiğini belirtir²⁶.
Meşşakahu[cite: 26]	“Bunu meşk etti”	Yazının bir eğitim veya taklit amacıyla, nefsani iddialardan uzak yazıldığını vurgular²⁶.
Kalledehû[cite: 26]	“Bunu taklit etti”	Kendisinden önceki üstadın dehasına saygı göstererek kendi benliğini silmeyi amaçlar²⁶.
Harrerehû[cite: 15, 26]	“Bunu tahrir etti/özgürce yazdı”	Eserin hatasız ve akıcı bir biçimde kaleme alındığını, manevi dinginlik anında yazıldığını gösterir²⁶.
El-Fakir / El-Hakir[cite: 26]	“Yoksul ve değersiz kul”	Maddi varlığın geçiciliğini ve mutlak zenginliğin sadece Allah’a mahsus olduğunu beyan eder²⁶.

Lahuti Seslerin İmarı: Mevlevi Ayinleri ve Enderun Usulü

Müzik ve şiir, tasavvufi tecrübenin vecd hallerini en yoğun şekilde açığa çıkaran işitsel estetik alanlardır³⁰. Mevlevi ayinleri, Mevlevi tekkelerinde semazenlerin kendi eksenlerinde ve şeyhin etrafında dönüşleri sırasında icra edilen, sözlü ve çalgısal musikinin en büyük ve en disiplinli formudur³⁰. Her hareketi, duruşu ve selamı derin kozmik ve manevi anlamlar taşıyan Mevlevi ayini, ruhların yaratılışını, dünyaya gelişini ve ilahi aşkla eriyip tekrar dirilişini simgeler³⁰. Buhurizade Mustafa Itri Efendi tarafından 17. yüzyılda segah makamında bestelenen “Segah Mevlevi Ayin-i Şerifi”, Türk din musikisinin ve tasavvufi feyzin estetik zirvesini temsil eder³⁵.

Mevlevi musikisinin merkezinde yer alan ney, sadece bir enstrüman değil, adeta insan-ı kâmili temsil eden lahuti bir semboldür³¹. Ney, kamışlıktan koparıldığı için feryat eder; onun bağrında açılan delikler dervişin geçirdiği nefsani çileleri, içine üflenen nefes ise insana üflenen ilahi ruhu remzeder³¹. Neyden çıkan o yakıcı ses, dinleyenin ruhunu dünyevi kirlerden arındırarak ilahi feyze ve berekete hazırlar³¹.

Tasavvufi musikinin ibadet hayatıyla birleştiği en muhteşem pratiklerden biri de “Enderun Usulü Teravih” uygulamasıdır¹⁷. Namaz kılan cemaatin huşûunu, konsantrasyonunu ve ibadetten aldığı manevi feyzi en üst düzeye çıkarmak amacıyla, namazın her dört rekatı ve aralardaki ilahiler, salat-ı şerifeler farklı makamlarda (Rast, Saba, Hüseyni, Eviç, Acemaşiran) icra edilir¹⁷. Bu estetik uygulama, ibadetin sadece şekilden ibaret olmadığını, ruhun güzellikle harmanlanarak Allah’a yükselmesini sağlayan manevi bir şölen olduğunu kanıtlar¹⁷.

Modern Çağın Sekülerleşmesine Karşı Estetik ve Ruhani Şifa

Geleneksel tasavvuf estetiği ve sanat anlayışı, günümüzün modern dünyasında sadece estetik bir hobi değil, aynı zamanda derin bir ruhsal şifa kaynağıdır²². Dr. Arzu Eylül Yalçınkaya’nın belirttiği üzere, 21. yüzyıl insanı teknolojik olarak dünyaya hiç olmadığı kadar bağlı olmasına rağmen, manevi anlamda derin bir yalnızlık, kaygı ve amaçsızlık içinde savrulmaktadır³⁶. Tasavvufun “Kendini bilen Rabbini bilir” ilkesi ve sanatsal pratiklerle desteklenen zikir ve tefekkür yöntemleri, modern insanın aradığı kimlik ve anlam duygusunu yeniden inşa etmektedir³⁶.

Ebru sanatının sakinleştirici ve rehabilite edici gücü, neyin lahuti tınısı ve hat sanatının sabır disiplini, günümüz psikolojisinde stresle başa çıkmak için kullanılan bilinçli farkındalık (mindfulness) yaklaşımlarıyla büyük bir benzerlik gösterir²². Sanat yoluyla nefsini temizleyen ve ilahi tecellileri müşahede eden kul, dünyevi hırslardan arınarak huzura erer²⁷.

Mahmut Erol Kılıç’ın günümüz dünyasındaki din algısına yönelik eleştirileri bu noktada son derece önemlidir³⁷. Kılıç, dinin felsefeden, sanattan, estetikten, ontolojiden ve ruhaniyetten arındırılarak salt politik bir ideolojiye indirgenmesini sert bir dille eleştirir³⁷. Estetik ve manevi derinliği olmayan bir inanç biçimi, insanı bütünüyle kavrayamaz ve modern çağın varoluşsal krizlerine cevap üretemez³⁷. Tasavvufi sanatlar, sundukları “Cemalî Vahdet” vizyonuyla, insana dünyada geçici olanı değil bâki olanı görmeyi öğretir; sanatçıyı ve muhatabını Mutlak Güzel’e ulaştıran kutsal birer basamak haline gelir²⁷. Allah’ın sanatkârları, kendilerine bahşedilen bu ilahi nimeti birer gurur vesilesi yapmadan, silsileden gelen feyiz ve bereketle yoğurarak insanlığın ruhuna şifa sunmaya devam etmektedir³.

Alıntılanan çalışmalar

İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (İMAD) (The Journal of Islamic Civilization Studies) Cilt – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/220194
İzzeddin Kaşani-Tasavvufun Ana Esaslari.pdf, https://archive.org/download/tasavvuf-kutuphanesi/%C4%B0zzeddin%20Ka%C5%9Fani-Tasavvufun%20Ana%20Esaslari.pdf
GELENEK VE YARATICILIĞIN İZİNDE SOYUT RESİM VE EBRU SANATI – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/275412
MEVLÂNÂ CELÂLEDDÎN-İ RÛMÎ’NİN MESNEVÎ’SİNDEKİ MÜRŞİD-MÜRİD İLİŞKİSİ VE MANEVÎ DANIŞMANLIK VE REHBERL – Bursa Uludag University, https://acikerisim.uludag.edu.tr/bitstreams/eb09f90e-5eac-4e1b-83a5-945a58a0bca8/download
TASAVVUF DERSLERİ-PROF.DR SÜLEYMAN ULUDAĞ – KLU – İlahiyat Fakültesi Yayınları, https://ilahiyatyayinlar.klu.edu.tr/Sayfalar/26256-tasavvuf-dersleri-profdr-suleyman-uludag.klu
HAYATA SUFİ GÖZÜYLE BAKMAK Süleyman Uludağ* – Sabah Ülkesi | Kültür-Sanat ve Felsefe Dergisi, https://www.sabahulkesi.com/2016/04/22/hayata-sufi-g%C3%B6z%C3%BCyle-bakmak-s%C3%BCleyman-uluda%C4%9F/
Güzel Ahlâkı Yaşamanın Adıdır Tasavvuf Eğitimi / Prof. Dr. Süleyman Uludağ – Feyz Dergisi, https://www.feyzdergisi.com/yazi/guzel-ahlaki-yasamanin-adidir-tasavvuf-egitimi-prof-dr-suleyman-uludag
FEYİZ – TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/feyiz–tasavvuf
feyiz – feyz – Kubbealtı Lugatı, https://lugatim.com/s/feyiz
Dil ve Dilin Farklı Boyutlarda İncelenmesi – 13. Bölüm – Metin Bobaroğlu, https://metinbobaroglu.net/dil-ve-dilin-farkli-boyutlarda-incelenmesi-13-bolum/
cemile doğan yüksek lisans tezi doç. dr. ibrahim yenen haziran – 2022 kastamonu, https://acikerisim.kastamonu.edu.tr/bitstreams/c0d860ff-dee1-44c1-b2b6-b37ac9466d67/download
Tasavvuf “Gizli Hazineyim Bilinmektir Muradım” – İstanbul Tevhid Okulu, https://www.istanbultevhidokulu.org/wp-content/uploads/2018/11/Kitap-15-Gizli-Hazineyim-Bilinmektir-Murad%C4%B1m.pdf
PİR SULTAN ABDAL’IN ŞİİRLERİNDE FELSEFİ VE TASAVVUFİ TEMALAR – Fırat Üniversitesi, https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/16488/253952.pdf?sequence=1
İslâmî Kitap San’atlarında Standartlaşma: Usta-Çırak İlişkisi ve İcazet Geleneği – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/760017
Dünden Bugüne Hüsn-ü Hat San’atı Muin N. ERİŞ – BURSA BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ, https://www.bursa.bel.tr/dosyalar/yayinlar/bba4yljtghcscwo.pdf
Al Sheikh ul Mevlevi – Biyografi – Nail Dede Kesova, https://www.naildedekesova.org/tur/biyografi
Hüsn-i Hat – M. Şahin • Tezhip – F. Taşkale • Minyatür – G. Anmaç • Ebru – A. Babaoğlu • Cilt – G. Mavili • Kat – Kuveyt Türk, https://www.kuveytturk.com.tr/medium/sanatin-ve-sanatkarin-izinde-617.pdf
GELENEK VE YARATICILIĞIN İZİNDE SOYUT RESİM VE EBRU SANATI – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/275401
Bir Sufi sanatı: Ebru – Haluk Berkmen, https://www.halukberkmen.net/pdf/109.pdf
Ebru Sanatı: Suya İşlenen Sır / Merve Nur Vatansever – Yeni Dünya Dergisi, https://yenidunyadergisi.com/blog/ebru-sanati-suya-islenen-sir-merve-nur-vatansever
ebrû ustaları ve ebrû sanatının tasavvufî anlam boyutu – Somuncu Baba Dergisi | İlim Kültür ve Edebiyat Dergisi, https://www.somuncubaba.net/?p=21592
Sanathane: Ebru Sanatı – Söz ve Kalem Dergisi, https://sozvekalem.com/sanathane-ebru-sanati-tr-1544.html
EBRU SANATÇISI ALPARSLAN BABAOĞLU VE HOCASI MUSTAFA DÜZGÜNMAN1 Yusuf PARLAK* – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/275407
Türkistan’dan İstanbul’a Gönülleri Fetheden Dervişler… – Yeni Dünya Dergisi, https://yenidunyadergisi.com/blog/turkistandan-istanbula-gonulleri-fetheden-dervisler
ÖZBEKLER TEKKESİ – TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ozbekler-tekkesi–uskudar
Ketebe (İmzâ) ve Târih Koyma Şekilleri | Sanat Tarihi – WordPress.com, https://sanattarihi.wordpress.com/2006/10/01/ketebe-imza-ve-tarih-koyma-sekilleri/
TAED JISS – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4266902
Hüsn-i Hat, Levha, Tezhip, Yalvaç Müzesi – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/275420
SEMÂ’DAN SEMAH’A BİR SONSUZ DEVİR – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2580416
Mevlevi Âyini – Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü, https://guzelsanatlar.ktb.gov.tr/tr-3706/mevlevi-ayini.html
Basında Çıkan Haber ve Röportajları – Fatih Koca, https://www.fatihkoca.com/on5yirmi5.html
İbn ‘Arabî Düşüncesinde Estetik Anlayış – Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, https://dergipark.org.tr/tr/pub/taed/article/1562153
journal of ilahiyat researches Tasavvufî Şiir Poetikası – DergiPark, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/395119
türk mûsiki tarihinde mevlevi musikisinin yeri, önemi – DergiPark, https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1589029
Segah Mevlevi Ayini – Itri – 17th Century Turkish Music – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=MkdPhtelPrM
Tasavvuf geleneği, asırlardır manevî şifa sunuyor! – Üsküdar Üniversitesi, https://uskudar.edu.tr/haber/tasavvuf-gelenegi-asirlardir-manevi-sifa-sunuyor/62008
Mahmut Erol Kılıç ile Söyleşi – Sabah Ülkesi | Kültür-Sanat ve Felsefe Dergisi, https://www.sabahulkesi.com/2016/07/14/mahmut-erol-k%C4%B1l%C4%B1%C3%A7-ile-s%C3%B6yle%C5%9Fi/
Feyz Ne Demek?, https://sertifika.karabuk.edu.tr/feyz-ne-demek-blog