İslâmdır elbette en yüce Ülkü,

Neyleyim ALLAH’U EKBER demeyen Türk’ü

(Necip Fazıl Kısakürek)

Salam, əziz qardaşlar və bacılar! Təsəvvür edin: Qafqazın ürəyində, qədim torpaqlarımızda, babalarımızın minarələrdən yüksələn azan səsləri ilə böyüdüyü bir ölkədə bu gün nə baş verir? Azerbaycanımızda, İslamın nuru ilə işıqlanmış bu müqəddəs yurdumuzda, dinsizlik və seküler həyat tərzi sürətlə yayılır. Bu, sadəcə statistika deyil; bu, qəlblərimizin boşalması, ailələrimizin parçalanması və millətimizin ruhunun itməsidir. Mən bu yazıda sizə qəlbə toxunan bir hekayə danışacağam – bizim hekayəmizi. Elmi kanıtlar, sosyolojik təhlillər və Qurandan ilhamlanan həqiqətlərlə, niyə İslamı yaşama qayıtmağın vaxtı olduğunu izah edəcəm. Gəlin birlikdə düşünək: Biz kimik? Nəyə qayıtmalıyıq? Bu yol, xoşbəxtliyimizə aparan yoldur.

Sekülerləşmənin Artması: Elmi və Statistiki Kanıtlar

Azerbaycan, rəsmi olaraq seküler dövlətdir və Konstitusiyamız din və dövlət ayrılığını qoruyur. 20 Lakin son illərdə dinsizlik və sekülerizm sürətlə artıb. 2020-2025 illəri əhatə edən araşdırmalara görə, azərbaycanlıların yalnız 21%-i dini həyatlarında vacib hesab edir – bu, Sovyet dövrünün ateizm siyasətinin uzunmüddətli təsiridir. 16 Pew Research Center-in 2010-2020 hesabatında, “qeyri-dindar” (irreligious) qrupun artması qeyd olunur, xüsusilə gənclər arasında 53%-ə qədər yüksəlir. 34 WIN/GIA-nın 2025-ci il sorğusuna görə, Azerbaycan dünyanın ən dinsiz 5 ölkəsindən biridir, nüfusun 64%-i heç bir dini ritualı yerinə yetirmir. 52 56

Gallup-un 2013-cü il anketində, azərbaycanlıların 53%-i dini vacib görmədiyini bildirib, bu rəqəm 2025-ci ildə daha da artıb. 0 12 Nüfusun 96%-i özünü müsəlman adlandırsa da, bu daha çox mədəni kimlikdir; praktik dindarlıq yalnız 12-15%-dir. 3 53 Sosial media platformalarında, məsələn Reddit və Quora-da azərbaycanlı gənclər ailələrində dini tərbiyənin olmadığını vurğulayır, sekülerliyin artmasını Qərb təsiri və iqtisadi inkişafa bağlayırlar. 11 15 X platformasında (keçmiş Twitter) paylaşılan postlarda, azərbaycanlılar sekülerliyi Sovyet mirası olaraq qəbul edir, lakin bunun milli identiteti zəiflətdiyini qeyd edirlər. 49 53

Bu rəqəmlər sadəcə soyuq statistika deyil; onlar qəlblərimizin səsini susdurur. Sovyet dövründə məscidlər bağlanmış, dini təhsil qadağan olunmuşdu – nəticədə İslam mədəni bir xatirəyə çevrilib. 17 Müasir dövrdə sosial media və qlobal təsirlər bu prosesi sürətləndirir, gəncləri ruhani boşluğa aparır.

Sekülerləşmənin Sosyolojik Təsirləri: Cəmiyyətimizin Ağrısı

Sekülerizm cəmiyyətimizə hansı yaralar vurur? Sosyoloji baxımdan, bu proses mənəvi boşluq yaradır, depressiya və sosial qarşıdurmaları artırır. 20 31 Baku Research Institute-nin araşdırmalarına görə, sekülerləşmə autoritarizmə qarşı müqaviməti zəiflədir və sosial bağları pozur; gənclərdə dindarlığın azalması mənəvi çöküşə səbəb olur. 27 Sciences Po-nun 2024-cü il təhlilində, seküler dövlət olsa da, dini canlanmanın olmaması radikal təsirlərə qapı açır və milli identiteti təhlükəyə atır. 28

Sosyoloji olaraq, sekülerizm ailə quruluşunu sarsıdır: boşanmalar artır, gənclər arasında depressiya yayılır. 26 Al Jazeera-nın hesabatında, azərbaycanlıların dini mədəni kimlik kimi qəbul etməsi sosial sabitliyi pozur, çünki ruhani dəyərlər olmadan cəmiyyət Qərb təsirində kimliksiz qalır. 22 32 X postlarında, azərbaycanlılar sekülerliyin tarikat və xarici təsirlərə qarşı mübarizə olduğunu söyləyir, lakin bu, dini ritualların itməsi ilə milli birliyi zəiflədir. 49 53 Təsəvvür edin: Bir ailədə ata-oğul Quranı oxumadan böyüyür – bu, nəsil boşluqdur, qəlb ağrısıdır.

İslamın Elmi Faydaları: Ruh və Bədən Sağlığı Üçün Kanıtlar

Bəs niyə İslam? Elm bu suala cavab verir. Yaqeen Institute-nin araşdırmalarına görə, İslam məqsəd hissi verir, mənəvi dolğunluq yaradır və depressiyanı azaldır. 37 46 Namaz, beyində emosional nəzarət bölgələrini aktivləşdirir, stressi azaldır – nevroloji tədqiqatlar bunu təsdiqləyir. 39 Oruc, səbri öyrədir və psixoloji olaraq hədəf yönümlü düşüncəni artırır. 44

CSUSB ScholarWorks-un 2024-cü il tədqiqatında, namazın müsəlmanlarda narahatlıq və depressiyanı azaltdığı qeyd olunur. 36 Wisconsin Muslim Journal-da, İslamın yüksək özünə hörmət və depressiyadan sürətli qurtuluş təmin etdiyi vurğulanır. 38 Springer-in 2025-ci il araşdırmasında, müsəlman icmalarında pozitiv psixoloji praktikalar xoşbəxtliyi artırır, stressi azaldır. 45 Quranda deyilir: “İman edənlər və yaxşı əməllər edənlər üçün xoşbəxtlik və gözəl qayıdış yeri vardır” (Rad surəsi, 29). Elm bunu təsdiqləyir: Dindarlıq sosial sabitliyi yüksəldir. 25

Sosyoloji olaraq, İslam cəmiyyətdə birlik yaradır: Məscidlər sosial mərkəzlərdir, ailələri gücləndirir. Quranda: “Ey insanlar! Sizi bir nəfərdən xəlq edən… Rəbbinizdən qorxun!” (Nisa surəsi, 1). Bu, sosial bağları möhkəmləndirir.

Tur Surəsindən İlham: Həqiqətə Qayıdış

Tur surəsinin 32-37 ayələri bizə xatırladır: “Yoxsa onlar hər hansı bir yaradıcı olmadan mı yaradılmışlar? … Rabbinin xəzinələri onların yanında mıdır?” Bu ayələr seküler inkarı sorğulayır. Hədisdə: “İslam yüksəkdir və heç bir şey ondan yüksək deyil” (Buxari). Tarixi köklərimiz – Şirvanşahlar, Safəvilər – İslamla qüdrətlidir. Sekülerizm Sovyet mirasıdır, lakin indi azadlıq dövründə Qurana qayıdaq.

Gənclər üçün: İslam elmə zidd deyil – İbn Sina kimi alimlər buna nümunədir. X postlarında azərbaycanlılar dini ritualların itməsini müzakirə edir, lakin İslamın canlanmasını istəyirlər. 51 57

Qəlbə Çağrı

Əzizlərim, sekülerləşmə artıb, lakin bu son deyil. İslam qayıdışı qəlblərimizi dolduracaq, cəmiyyətimizi gücləndirəcək. Kiçik addımlardan başlayın: Namaz qılın, Quran oxuyun, ailənizlə dua edin. Allah buyurur: “Allahla birlikdə olanlar qorxmazlar” (Tövbə surəsi, 62). Gəlin birlikdə xoşbəxtliyə qayıdaq – bu, millətimizin qurtuluşudur!

Kaynaklar

• [0] Irreligion in Azerbaijan – Wikipedia
• [3] Religion in Azerbaijan – Wikipedia
• [11] How secular/religious are the people in Azerbaijan? – Quora
• [12] Gallup: Azerbaijan is One of Least Religious Nations – CRRC
• [15] Religiosity in 2020 : r/azerbaijan – Reddit
• [16] Azerbaijan Population 2025 – World Population Review
• [17] Azerbaijan: Religious Pluralism and Challenges of Cultivating Identity – Al Jazeera
• [20] Secularism in Azerbaijan – European Foundation for Democracy
• [22] Secularism and National Identity in Post-Soviet Azerbaijan – Academic OUP
• [25] Azerbaijan: Religious Pluralism and Challenges of Cultivating Identity – Al Jazeera
• [26] On Secularization, Modernity and Islamic Revival in the Post-Soviet… – Polish Sociological Review
• [27] Islam and Youth in Azerbaijan – Baku Research Institute
• [28] Analysing Azerbaijan: How Can a Secular State Manage a Revival… – Sciences Po
• [31] On modernization in Azerbaijan: the secular and the religious… – CyberLeninka
• [32] Azerbaijan celebrates its secular legacy – ZOIS Berlin
• [34] Irreligion in Azerbaijan – Wikipedia
• [35] Understanding the beliefs and attitudes towards mental health… – PMC
• [36] ISLAMS’ INFLUENCE ON MENTAL HEALTH – CSUSB ScholarWorks
• [37] Faith in Mind: Islam’s Role in Mental Health – Yaqeen Institute
• [38] Islam positively impacts our physical and mental health – Wisconsin Muslim Journal
• [39] Prayer, Peace, and the Brain… – Youth Neuropsychology
• [44] Mental Health Benefits of Practicing Islam – WhyIslam
• [45] Positive Psychology Practices in Muslim Communities… – Springer
• [46] Mental Health & Wellness | Yaqeen Institute
• [49] Post by @AslanoffR on X
• [52] Post by @xares88 on X
• [53] Post by @AslanoffR on X
• [56] Post by @terseharfi on X
• [57] Post by @basedwriting on X