Bir Devrimci Mutasavvıfın Enigması

Şeyh Bedreddin Mahmud bin İsrail bin Abdülaziz (1359-1420), Osmanlı İmparatorluğu’nun en tartışmalı ve karmaşık şahsiyetlerinden biridir. Onun kimliği, bir yandan döneminin önde gelen bir fıkıh alimi (fakih) ve kazaskeri iken, diğer yandan Vahdet-i Vücud tasavvuf ekolüne mensup bir mutasavvıf ve düşünürdü.¹ Tarih sahnesine asıl çıkışı ise, adıyla anılan ve dönemin toplumsal düzenini kökten sarsan dini ve siyasi bir ayaklanmanın lideri olmasıyla gerçekleşti.¹ Bedreddin’in hayatı ve mirası, birbiriyle çelişen anlatıların kesişim noktasıdır: bir yanda yozlaşmış bir düzene karşı isyan bayrağını açan sosyal bir devrimci, diğer yanda siyasi hırs peşinde koşan bir mütegallibe, bir mistik, bir alim veya bir heterodoks inanç lideri.³

Bu rapor, Şeyh Bedreddin’in sadece bir biyografisini sunmanın ötesine geçerek, onun çok yönlü kimliğini ve mirasını, içinde bulunduğu karmaşık tarihi, entelektüel ve ideolojik bağlamlar içinde incelemeyi amaçlamaktadır. Rapor, onun hayatının dönüm noktalarını, entelektüel gelişimini, isyanın sosyal ve ekonomik kökenlerini, isyanın gerçek doğasını ve onun sonrasında oluşan, modern dönemde dahi devam eden tartışmalı mirasını analiz etmektedir. Şeyh Bedreddin, tarihi bir figürden ziyade, farklı ideolojik kampların kendi anlatılarını inşa etmek için kullandığı güçlü bir sembole dönüşmüştür.

Yetişme Yılları: Simavna’dan İlim ve İrfan Merkezlerine

Şeyh Bedreddin’in yaşamı, doğduğu coğrafya ve ailesinin konumu nedeniyle çok kültürlü bir zemin üzerinde şekillenmiştir. Kendisi, 1359 yılında günümüzde Yunanistan sınırları içinde yer alan Samavna (Simavna) kasabasında dünyaya gelmiştir.² Onun ailesi, kültürel ve siyasi açıdan kayda değer bir öneme sahipti. Babası, kasabanın gazisi ve kadısı (hakimi) olarak görev yapan İsrail isimli bir Osmanlı yetkilisiydi.² Annesi ise, Bizanslı bir kale komutanının kızıydı.² Bu ailevi geçmiş, onun yaşamının ilk yıllarından itibaren çok kültürlü ve çok inançlı bir ortamda büyüdüğüne işaret eder. Babasının Osmanlı idaresindeki bir

kadı olması ve annesinin Bizans kökenli olması, onun ileride geliştireceği senkretik (farklı inançları birleştiren) fikirlerin temellerini atmış olabilir.³ Bu durum, onun dini dogmaları aşan bir düşünce yapısına sahip olmasını kolaylaştıran bir kültürel altyapı sağlamıştır ve isyanının etnik ve dini kökenleri farklı insanları bir araya getirebilmesinin de ön koşullarından biri olmuştur.¹

Bedreddin’in entelektüel yolculuğu, zamanının en saygın ilim merkezlerini kapsayan titiz bir eğitimle başlamıştır. İlk dini bilgilerini ve Kur’an okumasını babasından öğrenmiş, ardından Edirne’de Mevlana Yusuf’tan gramer, Şahidi’den tefsir dersleri almıştır.⁹ Bursa ve Konya’da fıkıh ve astronomi gibi çeşitli ilimlerle tanışmış, hatta Mevlana Feyzullah’tan astroloji dersleri görmüştür.⁹ Bu eğitim, onun geleneksel İslami ilimlerde ne kadar yetkin bir alim olduğunu ortaya koyar.

Entelektüel kimliğinde belirleyici bir dönüşüm, eğitimini tamamlamak için gittiği Kahire’de yaşanmıştır. Dönemin en önemli ilim ve felsefe merkezlerinden biri olan Kahire’de Mübarekşah Mantıki ve Ekmeleddin el-Bayburti gibi alimlerden teoloji, mantık ve felsefe dersleri almıştır.¹⁰ Ancak Kahire’deki asıl kırılma noktası, büyük mutasavvıf Hüseyin Ahlati ile tanışması ve onun müridi olmasıyla gerçekleşmiştir.¹⁰ Bu karşılaşma, Bedreddin’in bir fıkıh alimi olarak edindiği kimlikten bir dervişe evrilmesinin başlangıcı olmuştur.¹⁰ Bazı kaynaklara göre Şii inancına mensup olan Ahlati’nin etkisiyle ¹⁰, Bedreddin, tasavvufi bir yaşama yönelmiştir. Bu dönüşümün en güçlü sembolleri, tüm malını mülkünü yoksullara dağıtması ve menkıbeye göre tüm kitaplarını Nil Nehri’ne atmasıdır.¹⁰ Bu eylem, onun bir fıkıh alimi olarak edindiği katı ve formel bilgi birikiminden, sezgisel ve deneyime dayalı bir mistik anlayışa geçişinin metaforik bir ifadesidir. Bu kişisel çatışma, yani fıkıh ve tasavvuf arasındaki gerilim, onun mirasının neden bu kadar farklı yorumlandığının da temelini oluşturmaktadır. Bir yanda hukuki eserleri, diğer yanda tasavvufi metinleri, onun entelektüel dünyasındaki bu karmaşık iç dinamiklerin bir yansımasıdır.

Alim, Fakih ve Mutasavvıf: Bedreddin’in Entelektüel Dünyası

Şeyh Bedreddin, hayatı boyunca, birbiriyle hem çelişen hem de birbirini tamamlayan iki kimliği bünyesinde barındırmıştır: titiz bir fıkıh alimi ve derin bir mutasavvıf. Akademik kaynaklar, bu ikili yapının onun entelektüel formasyonunun merkezinde yer aldığını belirtmektedir.⁴ O, sadece mesleki bir zorunluluktan dolayı değil, kişisel bir bağlılıkla fıkıh üzerine kapsamlı eserler kaleme almıştır. Bu eserlerin en bilinenleri

Camiu’l-fusulin ve et-Teshîl‘dir.¹ Özellikle İznik’te zorunlu ikameti sırasında kaleme aldığı

et-Teshîl, onun fıkha olan kişisel bağlılığını ve bu alandaki derinliğini kanıtlamaktadır; zira bu eseri herhangi bir makam beklentisi olmadan tamamlamıştır.⁴ Bu durum, onun bir alim olarak entelektüel duruşunu ve isyan öncesindeki itikadi yapısını anlamak için kritik bir öneme sahiptir.

Bedreddin’in en bilinen ve en tartışmalı eseri ise Vâridât‘tır.¹ Bu eser, bir fıkıh kitabı gibi formel bir yapıya sahip değildir; daha ziyade, onun “içe doğuş”larını (

vâridât) ve müritleriyle yaptığı sohbetleri içermektedir.¹² Bu metnin, Bedreddin’in ölümünden sonra müritleri tarafından derlendiği ve son halinin verilmediği düşünülmektedir.¹²

Vâridât‘ın temelinde, tasavvufun temel ilkelerinden biri olan Vahdet-i Vücud (Varlığın Birliği) felsefesi yatar.¹ Bu felsefe, tüm varoluşun tek bir ilahi gerçekliğin tezahürü olduğunu savunur.

Ancak Vâridât‘ın bu mistik içeriği, geleneksel ilim çevreleri tarafından hızla sapkınlık (zındıklık) olarak yorumlanmıştır. Eserdeki bazı ifadeler, haşr-ı cismani’nin (bedenlerin yeniden dirilişinin) inkarı ve alemin kadim olduğu (ezeli ve ebedi olduğu) gibi iddialara yol açmıştır.¹² Bu durum, eserin toplatılmasına ve yakılmasına dair fetvaların çıkarılmasına neden olmuştur.¹² Metnin bu kadar tepki çekmesi, onun biçimsel yapısından da kaynaklanmaktadır.

Vâridât, katı fıkıh kurallarının aksine, sezgi ve alegorik dille yazılmıştır ve bu durum, onun dışarıdan bakanlar için kolaylıkla yanlış anlaşılmasına neden olmuştur.¹² Eserin, dini kuralları göz ardı eden bir “Ibahiye mezhebi” mensupluğuna işaret ettiği bile iddia edilmiştir.¹¹

Tüm bu tartışmalara rağmen, Bedreddin’in tasavvufi kimliğini savunanlar da olmuştur. İbnü’l-Arabî’nin Ekberî geleneğinden gelen pek çok mutasavvıf, Vâridât‘taki tartışmalı ifadeleri, ahiret hayatının “misal aleminde” gerçekleşeceği gibi yorumlarla savunmuştur.⁴ Bu durum, Şeyh Bedreddin’in eserlerinin, dönemin dini ve entelektüel çevrelerinde ne kadar farklı şekillerde algılandığını ve bu algıların onun kişiliğini nasıl şekillendirdiğini göstermektedir. Onun bir entelektüel olarak iki zıt dünyayı (fıkıh ve tasavvuf) birleştirmeye çalışması, onun yaşamının temel çelişkisini oluşturmaktadır. Bu çelişki, bir yandan büyük bir alim olmasını sağlarken, diğer yandan isyanın ideolojik temellerini oluşturmuş ve sonrasında onun hakkında bitmek bilmeyen tartışmaların kaynağı olmuştur.

---

Tablo 1: Şeyh Bedreddin’in Önemli Eserleri

Eser Adı	Konusu	Önemi ve Özelliği
Vâridât	Tasavvufi düşünceler, içe doğuşlar ve sohbetler	Şeyh Bedreddin’in en bilinen ve en tartışmalı eseri. Vahdet-i Vücud felsefesini yansıtır.
Camiu’l-fusulin	İslam hukuku (Fıkıh)	Kendisinin fıkıh alanındaki derin bilgisini gösteren kapsamlı bir hukuk kitabı.
Letai’fü’l-işarât	Kur’an tefsiri	Kur’an ayetlerinin tasavvufi yorumunu içeren bir eser.
et-Teshîl	İslam hukuku (Fıkıh)	İznik’teki zorunlu ikameti sırasında kaleme aldığı, fıkha olan kişisel bağlılığını kanıtlayan son eseri.
Meserretü’l-kulûb		Adı bilinen diğer eserlerinden biri.
Ukudü’l-cevahir		Adı bilinen diğer eserlerinden biri.
Çerağu’l-fütuh		Adı bilinen diğer eserlerinden biri.
Nurü’l-kulub		Adı bilinen diğer eserlerinden biri.

---

Devletin Krizi ve İsyanın Kıvılcımı: Fetret Devri’nin Etkisi

Şeyh Bedreddin’in hayatının siyasi boyutunu anlamak için, dönemin siyasi ve sosyal bağlamı büyük önem taşımaktadır. 1402’de yaşanan Ankara Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu’nu derin bir kaosa sürüklemiştir. Timur’un ordularıyla Anadolu’yu tahrip etmesi ve fetihlerin durması, devlette bir iktidar boşluğu ve ardından “Fetret Devri” olarak bilinen, Yıldırım Bayezid’in oğulları arasındaki taht kavgalarını başlatmıştır.⁵ Bu durum, Osmanlı toplumunda büyük bir sefalete ve toplumsal çalkantıya yol açmıştır. Kapanan fetih kapıları nedeniyle işsiz kalan gaziler, dirlikleri elinden alınan sipahiler ve yoksul köylüler, yeni bir düzen arayışına girmişlerdir.³ Şeyh Bedreddin’in fikirleri ve siyasi kimliği, bu kaotik ortamda kendine güçlü bir zemin bulmuştur.

Bedreddin, Musa Çelebi’nin tahta çıkmasıyla birlikte kazaskerlik makamına atanmış ve bu konumunu kullanarak kendisine bağlı olanlara timar (toprak geliri) dağıtmıştır.¹ Bu eylem, bazı tarihçiler tarafından “merkezi devlete karşı bir devrimcilik” işareti olarak yorumlanmıştır, zira bu durum, devşirme sistemine dayalı merkeziyetçi politikaları uygulamaya çalışan Sultan Mehmed’in politikalarıyla çelişmekteydi.³ Ancak Musa Çelebi’nin, kardeşi I. Mehmed’e yenilmesiyle Bedreddin’in siyasi kariyeri de sona ermiş, maaş bağlanarak ailesiyle birlikte İznik’e zorunlu ikamete gönderilmiştir.¹

Bu süreç, Şeyh Bedreddin’in entelektüel kimliği ile siyasi eylemleri arasındaki bağın ne kadar güçlü olduğunu göstermektedir. Onun felsefesi ve toplumsal eşitlik fikirleri, Fetret Devri’nin yarattığı yaygın sosyal ve ekonomik bunalımda karşılık bularak pratik bir isyan hareketi haline gelmiştir. İsyanın arkasındaki esas motivasyon, sadece dini inançlar değil, aynı zamanda devletin zayıflığından kaynaklanan toplumsal sefalet ve mülksüzleşmedir.⁵ Bu, Şeyh Bedreddin’in sadece bir lider figürü değil, aynı zamanda devrilmek üzere olan bir düzenin sembolü ve toplumsal bir ayaklanmanın sonucu olduğunu göstermektedir.

Bir Sosyal Devrim mi, Siyasi Bir Yanılgı mı? Bedreddin Ayaklanması

Tarihe Şeyh Bedreddin İsyanı olarak geçen olaylar zinciri, aslında merkezi olmayan ve birden fazla yerde patlak veren bir halk hareketiydi.¹⁵ Hareketin en önemli liderleri, Şeyh Bedreddin’in en yakın müritleriydi.¹ Bu liderlerin başında gelen Börklüce Mustafa, Karaburun Yarımadası’nda devlete karşı ilk büyük isyanı başlatmıştır.¹ Börklüce’nin hareketine Türkmenler, Rumlar ve Hristiyan köylüler de dahil olmak üzere çok çeşitli bir kitle katılmıştır.³ Bazı kaynaklar, Börklüce Mustafa’nın öğretilerini modern komünizmle karşılaştırmıştır.¹⁸ Aynı dönemde, Bedreddin’in bir diğer müridi olan Torlak Kemal de Manisa’da bir isyan başlatmıştır.²

Ayaklanmanın ideolojisi, dönemi için oldukça devrimciydi. Hareket, dini senkretizm ve özellikle mülkiyetin ortaklığı gibi radikal fikirleri savunuyordu.³ Bu, ünlü “yar’in yanağından gayrı her şey ortaktır” cümlesiyle özetlenmiştir.⁶ Ayaklanmanın temelinde, fahiş vergiler ve toplumsal adaletsizlikler gibi somut ekonomik ve sosyal şikayetler yatıyordu.¹⁹ Ancak kaynaklar, Bedreddin’in isyanın fiilen başlamasından önce İznik’ten kaçtığını ve kendi ayaklanmasını daha sonra Deliorman’da başlattığını belirtir.¹ Bu durum, isyanın Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal tarafından Bedreddin’in bilgisi veya direktifleri dışında, onun fikirleri doğrultusunda başlatılmış olabileceğine işaret eder. Bu ayaklanma, bir liderin komutasındaki planlı bir eylemden ziyade, Bedreddin’in fikirlerinin toplumsal kargaşa ortamında kendiliğinden bir eyleme dönüşmesi olarak okunabilir.

Şeyh Bedreddin, Deliorman’daki ayaklanmasının kısa sürmesiyle yakalanmış ve padişah I. Mehmed’in bulunduğu Serez’e gönderilmiştir.¹

---

Tablo 2: Ayaklanma Kronolojisi

Tarih	Olay	Bağlam
1359	Şeyh Bedreddin’in doğumu	Simavna, Osmanlı Beyliği
c. 1400	Öğrenim hayatının sona ermesi	Edirne, Bursa, Konya, Kahire
1402	Ankara Savaşı	Osmanlı Devleti’nde Fetret Devri’nin başlangıcı
c. 1413	Musa Çelebi tarafından Kazasker olarak atanması	Taht mücadeleleri
c. 1414	Musa Çelebi’nin yenilmesi sonrası İznik’e sürgün edilmesi	I. Mehmed’in iktidarı ele geçirmesi
1416	Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal isyanlarının başlaması	Karaburun ve Manisa, Anadolu
1416	Şeyh Bedreddin’in İznik’ten kaçışı ve Deliorman’da kendi isyanını başlatması	Rumeli, Balkanlar
1420	Şeyh Bedreddin’in yakalanışı ve idamı	Serez, Balkanlar
1924	Kemiklerinin mezarından çıkarılması	Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi
1961	Kemiklerinin II. Mahmud Türbesi haziresine defnedilmesi	İstanbul, Türkiye

---

Çelişkili Bir Miras: Yargılama, İdam ve Ölüm Sonrası Yorumlar

Şeyh Bedreddin’in sonu, onun tüm hayatı gibi tartışmalı olmuştur. Yakalandıktan sonra I. Mehmed’in huzurunda yargılanmış ve ulemanın verdiği idam fetvası üzerine 1420 yılında Serez çarşısında asılarak idam edilmiştir.¹ Yargılanma ve idam kararına ilişkin farklı anlatılar mevcuttur. Bazı kaynaklar, onun “kamu düzenini bozmaktan” ³ suçlu bulunduğunu belirtirken, bazıları ise çok daha ağır bir suçlama olan “peygamberlik iddiasında olduğu” gerekçesiyle idam edildiğini ileri sürmüştür.¹⁶

Şeyh Bedreddin’in kemiklerinin hikayesi, onun mirasının ne kadar güçlü ve hassas bir konu olduğunu gösteren bir simgeye dönüşmüştür. İdamından sonra Serez’e defnedilen naaşı, müritleri tarafından bir türbe haline getirilerek 1924 yılına kadar korunmuştur.¹⁶ Ancak Lozan Antlaşması’ndan sonraki nüfus mübadelesi sırasında Türkler tarafından İstanbul’a getirilmiştir.³ Kemikler, yaklaşık 40 yıl boyunca farklı yerlerde (Sultanahmet, Topkapı Sarayı, İbrahim Paşa Külliyesi) tutulduktan sonra, 1961 yılında Bakanlar Kurulu kararıyla II. Mahmud Türbesi haziresine defnedilmiştir.¹ Bu tuhaf yolculuk, onun mirasının hem devlet nezdinde hem de halkın gözünde ne kadar tehlikeli ve kontrol edilmesi gereken bir figür olduğunu göstermektedir. Onun bir sultanın türbesinin yanına gömülmesi, isyan ettiği devlet tarafından, adeta onun mirasını “evcilleştirme” ve kendi resmi anlatısına dahil etme çabası olarak yorumlanabilir.

Şeyh Bedreddin’in mirası, farklı ideolojik çevreler tarafından farklı şekillerde yorumlanmıştır:

• Osmanlı Kaynakları: Erken dönem Osmanlı kronikleri, Bedreddin’i genellikle siyasi hırsları olan, hatta padişahlık iddiasında bulunan bir asi olarak resmetmiştir.³ Bu kaynaklar, onun dini kimliğini geri plana iterek isyanını siyasi bir fesat hareketi olarak sunmuştur.
• Alevi-Bektaşi Gelenekleri: Şeyh Bedreddin’in Alevi-Bektaşi inancındaki yeri hala tartışmalıdır. Bazı kaynaklar onun Alevi olmadığını öne sürerken ¹¹, Amuca kabilesi gibi topluluklar, Bedreddin’in yolunu devam ettirdiklerini iddia etmektedir.²³ Bu tartışma, onun inanç sisteminin bu topluluklar üzerindeki etkisini ve bu inançların tarihsel süreç içinde nasıl evrildiğini göstermektedir.
• Modern Sol Yorumlar: 20. yüzyıl Türkiye’sinde Bedreddin, özellikle Nazım Hikmet’in destanının etkisiyle yeniden keşfedilmiş ve modern siyasi hareketlerin bir sembolü haline gelmiştir.⁴ Hikmet Kıvılcımlı gibi düşünürler, onu “sosyal devrimleri başlatan ilk filozof” ve hatta bir “proto-sosyalist” olarak tanımlamıştır.⁷ Bu yorumlar, onun mülkiyetin ortaklığına dair fikirlerini, Marksist bir devrimci ideolojinin erken bir örneği olarak görmektedir.
• Akademik Karşıt Görüşler: Bu modern yorumlara karşı çıkan akademisyenler ise, onun fıkıh alimi kimliğinin ve eserlerinin göz ardı edildiğini, ideolojik önyargılarla yanlış yorumlandığını savunmaktadır.⁴ Onlara göre, Bedreddin’in felsefesi
  Vahdet-i Vücud geleneğine sadık bir mistiktir ve onun fikirlerinin komünizm gibi modern ideolojilerle ilişkilendirilmesi tarihsel gerçeklikten uzaktır.⁴

---

Tablo 3: Şeyh Bedreddin’in Mirasına Yönelik Farklı Yorumlar

Yorumlayan Kaynak/Grup	Temel Görüş	Vurgulanan Yönler
Osmanlı Kronikleri	Siyasi bir fırsatçı ve asi	Siyasi hırsları, isyan eylemleri
Osmanlı Mutasavvıfları	Haksızlığa uğramış bir alim ve mutasavvıf	Vahdet-i Vücud felsefesi, ilmi eserleri
Modern Marksistler	Anadolu’daki ilk sosyalist/devrimci	Eşitlikçi fikirleri, ortak mülkiyet tezi
Alevi/Bektaşi Geleneği	Manevi bir atfedilen, bir inancın kaynağı	Mistik öğretileri, Alevi topluluklar üzerindeki etkisi

---

Bir Yaşam Öyküsünden Daha Fazlası

Şeyh Bedreddin, tarihi bir figür olmaktan öte, yaşadığı dönemden günümüze kadar uzanan bir simgeye dönüşmüştür. O, İslami ilimlerin zirvesinde yer alan bir alim, mistik bir filozof ve aynı zamanda toplumsal krizin patlattığı bir halk hareketinin lideriydi. Onun yaşamındaki en büyük paradoks, entelektüel kökenleri itibarıyla elit bir ilim adamı olmasına rağmen, fikirlerinin yoksul ve dışlanmış kitlelerde devrimci bir karşılık bulmasıdır.

Bedreddin’in mirası üzerindeki tartışmalar, onun gerçek kimliğini bulmaktan ziyade, farklı ideolojilerin kendi anlatılarını meşrulaştırma çabası olarak görülebilir. Onun Vâridât‘ında ifade ettiği mistik ve kozmolojik fikirler, modern komünist ideolojinin bir yansıması değildir; aksine, İbnü’l-Arabî geleneğine ait tasavvufi bir derinliğin ifadesidir. Ancak bu fikirler, toplumsal eşitsizliğin zirveye çıktığı bir dönemde, mülkiyetin ortaklığı gibi radikal sosyal taleplerle birleşmiş ve kendiliğinden bir devrime dönüşmüştür.

Bugün Şeyh Bedreddin, hem dini hem de siyasi özgürlükler için mücadele eden, eşitsizliklere karşı direnen ve farklı inançları bir araya getirme potansiyeli taşıyan bir figür olarak hatırlanmaktadır. Onun kemiklerinin dahi bir türlü huzur bulamaması, onun mirasının hala tam olarak anlaşılamadığı ve farklı taraflarca sahiplenilmeye çalışıldığı gerçeğinin bir yansımasıdır. Şeyh Bedreddin, sadece bir tarihi figür değil, aynı zamanda toplumların kendi tarihleriyle yüzleşme ve kimliklerini inşa etme süreçlerinin canlı bir örneğidir.

Alıntılanan çalışmalar

1. Şeyh Bedreddin – Vikipedi, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C5%9Eeyh_Bedreddin
2. Şeyh Bedreddin – İslam Düşünce Atlası, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://islamdusunceatlasi.org/seyh-bedreddin/125
3. Sheikh Bedreddin – Wikipedia, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Sheikh_Bedreddin
4. İdeolojik Kurguların Ötesinde: Bir Fakih ve Sûfi Olarak Şeyh Bedreddin, erişim tarihi Eylül 17, 2025, http://isad.isam.org.tr/vdata/sayi45/isad045_koksal.pdf
5. Osmanlı Düşünce Tarihinde Toplumsal Bir Muhalefet Olarak Şeyh Bedreddin ve Hareketinin Tahlili – Belleten, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://belleten.gov.tr/tam-metin/2185/tur
6. “Hakikat: Şeyh Bedrettin” Filmi ve Öznesi | Dibace.Net, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.dibace.net/portreler/hakikat-seyh-bedrettin-filmi-ve-oznesi/
7. Şeyh Bedreddin’in devrimci olmadığını savunan görüşler üzerine …, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://marksizmbibliyotegi.org/seyh-bedreddinin-devrimci-olmadigini-savunan-gorusler-uzerine/
8. Şeyh Bedreddin / 1-Kuramı Ve Eylemi Üzerine Belgeler Ve Yorumlar …, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://dagarcikturkiye.com/2017/04/01/seyh-bedreddin-1-kurami-ve-eylemi-uzerine-belgeler-ve-yorumlar/
9. Şeyh Bedrettin, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://panel.kku.edu.tr/Content/felsefe/dersler/osmanli/seyhbedrettin.pdf
10. İsyancı Şeyh Bedreddin Gerçeği | Edebiyat Bahçesi, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://edebiyatbahcesi.net/kose-yazisi/2061/isyanci-seyh-bedreddin-gercegi
11. Şeyh Bedreddin Meselesi – Osmanlı Araştırmaları Vakfı, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://osmanli.org.tr/seyh-bedreddin-meselesi/
12. ŞEYH BEDREDDİN SİMÂVÎ’NİN VÂRİDÂT ADLI ESERİ … – DergiPark, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1595172
13. Şeyh Bedreddin ve Varidat – D&R, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.dr.com.tr/kitap/simavne-kadsioglu-seyh-bedreddin-ve-varidat/din-mitoloji/tasavvuf/urunno=0000000428037
14. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Şeyh Bedreddin Vâridât’ı – Türkiye …, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.talid.org/pdf/717.pdf
15. Izmir Democracy University Social Sciences Journal » Makale …, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://dergipark.org.tr/tr/pub/idusos/issue/70962/1101596
16. Şeyh Bedrettin’in diyar diyar dolaşan kemikleri | Independent Türkçe, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.indyturk.com/node/738541/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/%C5%9Feyh-bedrettin%E2%80%99-diyar-diyar-dola%C5%9Fan-kemikleri
17. Anadolu’nun Ütopik Komünistleri: Şeyh Bedreddin, Börklüce Mustafa, Torlak Kemal – YolPedia | Kütüphâne, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://yolpedia.eu/blog/anadolunun-utopik-komunistleri-seyh-bedreddin-borkluce-mustafa-torlak-kemal/
18. en.wikipedia.org, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%B6rkl%C3%BCce_Mustafa
19. Haberler | Börklüce Mustafa’ya uluslararası bakış – İzmir Büyükşehir Belediyesi, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.izmir.bel.tr/tr/Haberler/b0rkluce-mustafaya-uluslararasi-bakis/19500/156
20. en.wikipedia.org, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Torlak_Kemal
21. Sımavna Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin – Kemal Yalcin, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.kemalyalcin.com/yazilar/genel-yazilar/simavna-kadisioglu-seyh-bedreddin/
22. ŞEYH BEDREDDİN’İN ALEVİ-BEKTAŞİ TOPLULUKLARI …, erişim tarihi Eylül 17, 2025, http://www.refikengin.com/upload/files/2006/4030%20.pdf
23. Şeyh Bedreddin ve Yaşayan Tarikatı, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.alevibektasi.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=667:eyh-bedreddin-ve-yaayan-tarikat&catid=38:2014-11-29-00-06-44&Itemid=54
24. Şeyh Bedreddin’den Alevi-Kızılbaş topluluklara, Cumhuriyet’e… “Din …, erişim tarihi Eylül 17, 2025, https://www.indyturk.com/node/370811/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/%C5%9Feyh-bedreddinden-alevi-k%C4%B1z%C4%B1lba%C5%9F-topluluklara-cumhuriyete-din