Ey dost, ey Hak yolunun aşığı, ey kalbi nur ile dolu olan! Bu âlemde, ilahi aşkın ateşinde yanıp kavrulan, Hakk’ın sırlarını fısıldayan velilerin hikâyelerini, tarihsel bir silsile ile, en eskiden başlayarak sana arz etmek üzere kalemimi kuşandım. Bu, bir ansiklopedi değil, bir ruhani yolculuktur; her isim, bir kandil gibi yolumuzu aydınlatır, her hayat, bir derya gibi derinlikler sunar. Tasavvufun lisanında konuşacağım, zira bu yol, kelimelerle değil, gönülle anlaşılır. Her bir velinin doğduğu yeri, Hakk’a yürüdüğü mekânı, en mühim vasıflarını, fikirlerini, yazdığı eserleri ve ondan alacağımız ibretleri, uzun uzun, detaylıca nakledeceğim. Bu silsile, zamanın akışında, ilk nurdan sonuncusuna doğru akar; her biri, öncekiyle bağlı, sonrakiyle münasebettardır. Gel, birlikte bu manevi sofraya oturalım, Hakk’ın dostlarının hikmetlerinden içelim.

1. Veysel Karani (Uweys el-Karani)

Ey Uweys, ey Resul’ün (s.a.v.) hasretiyle yanıp tutuşan! Bu silsilenin en başı, yedinci asrın başlarında, Yemen’in Karan köyünde doğan Uweys el-Karani’dir. Yaklaşık Miladi 594’te dünyaya göz açmış, 657’de, Siffin Savaşı’nda şehid olarak Hakk’a yürümüştür. Ölümü, Irak’ın Rey şehrinde vuku bulmuş, naaşı orada yatmaktadır. Uweys, Peygamber Efendimiz’i (s.a.v.) görmeden iman eden, sahabe derecesinde bir velidir; tasavvufun temel taşlarından biri olarak anılır. En mühim vasfı, zahidane bir hayat sürmesi, dünya malından uzak durması ve annesine olan derin bağlılığıdır. Görüşleri, ilahi aşkın saf hali üzerine kuruludur: “Allah’ı seven, O’ndan gayrıya muhabbet etmez” derdi. Hiçbir yazılı eseri bilinmez, zira o, sözden ziyade hal ile öğretirdi; lakin rivayetleri, tasavvufi menkıbelerde bolca yer alır. Ondan öğreneceğimiz, en büyük ibret: Görülmeden sevmek, imanın kemalidir. Annesine hizmet için Medine’ye gidemeyişi, bize evlatlık vazifesinin, manevi yolculukta bile önceliğini öğretir. Ey talib, Uweys gibi ol: Kalbinle gör, gözünle değil; dünya hırsını bırak, Hakk’ın rızasında eriyip git.

2. Hasan-ı Basri (Hasan el-Basri)

Ey Basra’nın nuru, ey takva abidesi! Miladi 642’de Medine’de doğan Hasan el-Basri, 728’de Basra’da Hakk’a kavuşmuştur. Hz. Ali’nin (r.a.) talebesi, büyük tabiindir; tasavvufun kurucularından sayılır. En önemli özellikleri, zühdü, vera’ı ve halkı irşad eden vaazlarıdır. Görüşleri, nefis terbiyesi üzerine yoğunlaşır: “Dünya, bir gölgedir; peşinden koşma, yoksa yorulursun” derdi. Korku ve ümit dengesini vurgular, ahiret korkusunu kalplere yerleştirirdi. Eserleri arasında “Risale fi’l-Kalb” (Kalp Risalesi) gibi metinler rivayet edilir, lakin çoğu sözlü nakillerledir; fıkıh ve tasavvufi yorumları, sonraki nesillere ilham olmuştur. Ondan alacağımız ders: Takva, her amelin temelidir. Siyasi çalkantılarda tarafsız kalarak, bize manevi bağımsızlığı öğretir; ey yolcu, Hasan gibi ol, nefsinle cihad et, halkı Hakk’a çağır, ama dünyaya karışma.

3. Rabiatü’l-Adeviyye (Rabia el-Adeviyye)

Ey aşkın sultanı, ey kadın velilerin tacı! Miladi 714’te Basra’da doğan Rabia, 801’de yine Basra’da vefat etmiştir. Kölelikten azad olmuş, zahidane bir hayat sürmüştür. En mühim vasfı, ilahi muhabbetin zirvesidir; “Allah’ım, cehennem korkusuyla değil, Sen’in sevginle ibadet ederim” diyerek, tasavvufta aşk makamını yüceltmiştir. Görüşleri, mahviyet ve fenafillah üzerine: Cenneti değil, Hakk’ı isterdi. Şiirleri ve menkıbeleri, tasavvufi edebiyatta yer alır; yazılı bir kitabı olmasa da, sözleri “Makamatü’l-Arifin” gibi eserlerde nakledilir. Ondan öğreneceğimiz: Aşk, her korkuyu siler; kadın-erkek ayrımı olmadan, ruhun kemali mümkündür. Ey aşık, Rabia gibi ol: Dünyayı terk et, Hakk’ın kapısında dilen, muhabbetle yan.

4. İbrahim Edhem (İbrahim bin Edhem)

Ey tahtı terk eden sultan, ey manevi krallığın hükümdarı! Yaklaşık 718’de Belh’te doğan İbrahim, 782’de Mekke yakınlarında vefat etmiştir. Kral oğlu iken, bir rüya ile tahtı bırakıp zahid olmuştur. En önemli özelliği, tevazu ve infaktır; “Zenginlik, kalbi karartır” derdi. Görüşleri, dünya terkine odaklanır: Nefis terbiyesi için açlık ve yalnızlığı tavsiye ederdi. Eserleri yazılı değil, menkıbeleriyle bilinir; “Hikâyet-i İbrahim Edhem” gibi rivayetler, tasavvufi dersler verir. Ondan alacağımız ibret: Makam ve mal, geçicidir; gerçek zenginlik, Hakk’a kul olmaktır. Ey talib, İbrahim gibi ol: Dünyayı bırak, çöllere düş, Hakk’ı ara.

5. Davud-ı Tai (Davud et-Tai)

Ey ilmin deryası, ey zühdün örneği! Yaklaşık 730’larda Kûfe’de doğan Davud, 781’de yine Kûfe’de Hakk’a yürümüştür. İmam-ı Azam’ın talebesi, fıkıh ve tasavvufta derinleşmiştir. En mühim vasfı, ilmiyle amel etmesi, az yiyip çok ibadet etmesidir. Görüşleri, vera ve takva üzerine: “Bilgi, amel olmadan faydasızdır” derdi. Eserleri arasında fıkhi risaleler rivayet edilir, lakin çoğu sözlüdür. Ondan öğreneceğimiz: İlim, kalbi nurlandırır; ama amel olmadan boş kalır. Ey âlim, Davud gibi ol: Bildiğinle yaşa, nefsinle savaş.

6. Bişr-i Hafi (Bişr el-Hafi)

Ey yalınayak aşık, ey tevbenin timsali! 767’de Merv’de doğan Bişr, 841’de Bağdat’ta vefat etmiştir. Günahkâr hayattan tevbe edip zahid olmuştur. En önemli özelliği, tevazu; ayakkabı giymez, “Hak yolunda yalınayak yürürüm” derdi. Görüşleri, tevbe ve ihlas üzerine: “Günah, kalbi karartır; tevbe, nurlandırır.” Eserleri yok, menkıbeleriyle öğretir. Ondan alacağımız: Tevbe kapısı her daim açıktır. Ey günahkâr, Bişr gibi ol: Dön, Hakk’a koş.

7. Haris b. Muhasibi (el-Haris el-Muhasibi)

Ey nefis muhasebecisi, ey kalbin hekimi! 781’de Basra’da doğan Haris, 857’de Bağdat’ta Hakk’a kavuşmuştur. Tasavvufun psikolojik temellerini atan velidir. En mühim vasfı, nefis muhasebesi; her gün kendini sorgulardı. Görüşleri, riyadan kaçınma üzerine: “Amel, ihlassız zehirdir.” Eserleri: “er-Riaye li Hukukillah” (Allah’ın Haklarına Riayet), tasavvufi klasiktir. Ondan öğreneceğimiz: Kendini bil, Hakk’ı bil. Ey muhasebeci, Haris gibi ol: Her gece hesap ver.

8. Beyazid-i Bistami (Beyazid el-Bistami)

Ey fenafillah’ın sultanı, ey “Sübhanî” diyen aşık! 804’te Bistam’da doğan Beyazid, 874’de yine Bistam’da vefat etmiştir. Tasavvufta tevhid makamının zirvesidir. En önemli özelliği, vecd hali; “Benim sancağım, Muhammed’inkinden büyüktür” diyerek, manevi yüceliği ifade ederdi. Görüşleri, vahdet-i vücud’a işaret eder: “Allah’tan gayrı yok.” Eserleri yazılı değil, sözleri “Kelimatü’l-Beyazid”de toplanır. Ondan alacağımız: Aşkta erimek, benliği yok etmektir. Ey vecd ehli, Beyazid gibi ol: Kendini sil, Hakk’ta kal.

9. Zünun-ı Mısri (Zünnûn el-Mısrî)

Ey Mısır’ın sırrı, ey aşkın delisi! 796’da Mısır’da doğan Zünnûn, 859’da Kahire’de Hakk’a yürümüştür. Tasavvufun babalarından, simya ve hikmet ehli. En mühim vasfı, marifetullah; “Allah’ı bilen, O’nu sever” derdi. Görüşleri, ilahi sırlar üzerine. Eserleri: “Kitabü’l-Mahcub”, rivayetler. Ondan öğreneceğimiz: Bilgi, aşka dönüşür. Ey arif, Zünnûn gibi ol: Sırları ara.

10. Seri-i Sakati (Seri es-Sekatî)

Ey cömertliğin timsali, ey irşad ustası! Yaklaşık 772’de Bağdat’ta doğan Seri, 867’de orada vefat etmiştir. Cüneyd’in dayısı, tasavvuf silsilesinin halkası. En önemli özelliği, infak; malını dağıtırdı. Görüşleri, sabır ve şükür üzerine. Eserleri sözlü. Ondan alacağımız: Cömertlik, kalbi temizler. Ey cömerd, Seri gibi ol: Ver, Hakk’ı bul.

11. Yahya bin Muaz (Yahya bin Muâz er-Râzî)

Ey ümidin vaizi, ey rahmet kapısı! Doğum tarihi tam bilinmez, lakin 8. asır sonu, Rey’de doğmuş, 871’de Nişabur’da vefat etmiştir. En mühim vasfı, vaazlarında ümit vermesi. Görüşleri, Allah’ın rahmeti üzerine: “Ümitsizlik, küfürdür.” Eserleri rivayet. Ondan öğreneceğimiz: Ümit, imanın ikizidir. Ey ümitsiz, Yahya gibi ol: Rahmete sarıl.

12. Sehl Tüsteri (Sehl et-Tüsterî)

Ey Kur’an’ın sırrı, ey tefsir ehli! 818’de Tüster’de doğan Sehl, 896’da Basra’da Hakk’a yürümüştür. En önemli özelliği, Kur’an tefsiriyle tasavvufi yorum. Görüşleri, nur ve kalp üzerine. Eserleri: “Tefsirü’l-Kur’an”. Ondan alacağımız: Kur’an, kalbin anahtarıdır. Ey müfessir, Sehl gibi ol: Ayetlerde sır ara.

13. Hakim-i Tirmizi (el-Hakîm et-Tirmizî)

Ey hikmetin kaynağı, ey rüya tabircisi! 820’de Tirmiz’de doğan Hakim, 910’da orada vefat etmiştir. En mühim vasfı, tasavvufi felsefe. Görüşleri, velayet makamları üzerine. Eserleri: “Hatmetü’l-Evliya”. Ondan öğreneceğimiz: Hikmet, ilahi sırdır. Ey hakîm, Tirmizî gibi ol: Bilgiyi aşka kat.

14. Cüneyd-i Bağdadi (Cüneyd el-Bağdâdî)

Ey tasavvufun şeyhi, ey sükût ehli! 830’da Bağdat’ta doğan Cüneyd, 910’da orada Hakk’a kavuşmuştur. En önemli özelliği, sahv hali; vecdden sonra ayıklık. Görüşleri, tevhid ve mahviyet üzerine. Eserleri: “Risaleler”. Ondan alacağımız: Dengeli yol, kemaldir. Ey şeyh, Cüneyd gibi ol: Vecd ile sahvı birleştir.

15. Şeyh Ebubekir Şibli (Ebû Bekr eş-Şiblî)

Ey deli veli, ey aşkın meczubu! 861’de Bağdat’ta doğan Şibli, 946’da orada vefat etmiştir. En mühim vasfı, meczub hali. Görüşleri, fenafillah üzerine. Eserleri sözlü. Ondan öğreneceğimiz: Delilik, aşkın perdesidir. Ey meczub, Şibli gibi ol: Kendini unut.

16. Hallac-ı Mansur (el-Hallâc el-Mansûr)

Ey “Enel Hak” diyen şehit, ey sırların şehidi! 858’de Beyzâ’da doğan Hallâc, 922’de Bağdat’ta idam edilerek Hakk’a yürümüştür. En önemli özelliği, vahdet-i vücud beyanı. Görüşleri, ilahi birlik üzerine. Eserleri: “Kitab et-Tavâsin”. Ondan alacağımız: Aşk, şehadeti getirir. Ey şehit, Hallâc gibi ol: Sır için can ver.

17. Ebu’l-Hasan Harakani (Ebû’l-Hasan el-Harakanî)

Ey Horasan’ın nuru, ey misafirperver veli! 963’te Harakan’da doğan Harakanî, 1033’de orada vefat etmiştir. En mühim vasfı, kerametleri ve irşadı. Görüşleri, muhabbet üzerine. Eserleri: “Nûrü’l-Ulûm”. Ondan öğreneceğimiz: Misafir, Hakk’ın hediyesidir. Ey keramet ehli, Harakanî gibi ol: Kapını aç.

18. Abdül Kadir Geylani (Abdülkâdir el-Geylânî)

Ey Kâdirî tarikatının piri, ey gavs! 1077’de Geylan’da doğan Geylânî, 1166’da Bağdat’ta Hakk’a yürümüştür. En önemli özelliği, ilim ve tasavvuf birliği. Görüşleri, nefis terbiyesi üzerine. Eserleri: “el-Gunye li-Tâlibî Tarîki’l-Hak”. Ondan alacağımız: Tarikat, şeriatın içindedir. Ey pir, Geylânî gibi ol: İlimle amel et.

19. Ahmed Yesevi (Ahmed el-Yesevî)

Ey Türkistan’ın piri, ey divan şairi! 1093’te Yesi’de doğan Yesevî, 1166’da orada vefat etmiştir. En mühim vasfı, Türkçe hikmetler. Görüşleri, aşk ve zikir üzerine. Eserleri: “Divan-ı Hikmet”. Ondan öğreneceğimiz: Halk diliyle irşad. Ey Türk veli, Yesevî gibi ol: Hikmet söyle.

20. Ferideddin-i Atar (Ferîdüddîn Attâr)

Ey kuşların konferansı, ey şair veli! 1145’te Nişabur’da doğan Attâr, 1221’de orada Hakk’a yürümüştür. En önemli özelliği, tasavvufi şiir. Görüşleri, manevi yolculuk üzerine. Eserleri: “Mantık’ut-Tayr”, “Tezkiretü’l-Evliya”. Ondan alacağımız: Yol, yedi vadidir. Ey şair, Attâr gibi ol: Kuş ol, uça.

21. Muhyiddin İbn Arabi (Muhyiddîn İbn Arabî)

Ey vahdetin şeyhi, ey fütühatın sahibi! 1165’te Endülüs’te doğan İbn Arabî, 1240’da Şam’da vefat etmiştir. En mühim vasfı, vahdet-i vücud nazariyesi. Görüşleri, varlık birliği üzerine. Eserleri: “Füsûsü’l-Hikem”, “el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye”. Ondan öğreneceğimiz: Her şey, Hakk’ın tecellisidir. Ey ârif, İbn Arabî gibi ol: Sırları çöz.

22. Mevlana (Mevlânâ Celâleddîn Rûmî)

Ey sema ehli, ey Mesnevi şairi! 1207’de Belh’te doğan Mevlânâ, 1273’de Konya’da Hakk’a yürümüştür. En önemli özelliği, aşk ve sema. Görüşleri, muhabbet üzerine. Eserleri: “Mesnevî”, “Divan-ı Kebir”. Ondan alacağımız: Aşk, dönüştürür. Ey semazen, Mevlânâ gibi ol: Dön, Hakk’ı bul.

23. Hacı Bektaş-ı Veli (Hacı Bektaş Velî)

Ey Bektaşî piri, ey Anadolu’nun nuru! 1209’da Nişabur’da doğan Hacı Bektaş, 1271’de Hacıbektaş’ta vefat etmiştir. En mühim vasfı, Alevî-Bektaşî yolu. Görüşleri, insan-ı kâmil üzerine. Eserleri: “Makâlât”. Ondan öğreneceğimiz: Hoşgörü, yoldur. Ey veli, Hacı Bektaş gibi ol: Bir ol, iri ol.

24. Yunus Emre

Ey Türkçe aşk şairi, ey halk velisi! 1238’de Anadolu’da doğan Yunus, 1320’de orada Hakk’a yürümüştür. En önemli özelliği, sade dil. Görüşleri, aşk ve tevazu üzerine. Eserleri: “Divan”. Ondan alacağımız: Basitlik, kemaldir. Ey âşık, Yunus gibi ol: “Bir ben vardır bende, benden içeri.”

25. Ziyaeddin Nahşebi (Ziyâeddin en-Nahşebî)

Ey Pers şairi, ey hikmet ehli! Yaklaşık 1280’lerde doğan Nahşebî, 1351’de vefat etmiştir. En mühim vasfı, tasavvufi şiir. Görüşleri, manevi aşk üzerine. Eserleri: “Silk-i Güher”. Ondan öğreneceğimiz: Şiir, sır taşır. Ey şair, Nahşebî gibi ol: Kelimelerle uç.

26. Şeyh Bedreddin (Şeyh Bedreddîn)

Ey isyan velisi, ey vahdet âlimi! 1359’da Simavna’da doğan Bedreddîn, 1420’de Serez’de şehit edilmiştir. En önemli özelliği, sosyal adalet. Görüşleri, varlık birliği üzerine. Eserleri: “Vâridât”. Ondan alacağımız: Adalet, tevhiddir. Ey âdil, Bedreddîn gibi ol: Hakk için kalk.

27. Hacı Bayram-ı Veli (Hacı Bayram Velî)

Ey Bayramî piri, ey Ankara’nın nuru! 1352’de Ankara’da doğan Hacı Bayram, 1430’da orada vefat etmiştir. En mühim vasfı, ziraat ve irşad. Görüşleri, amel üzerine. Eserleri: Şiirler. Ondan öğreneceğimiz: Çalışmak, ibadettir. Ey çiftçi, Hacı Bayram gibi ol: Toprakta Hakk’ı gör.

28. Kaygusuz Abdal

Ey mizah velisi, ey Bektaşî şairi! 1341’de doğan Kaygusuz, 1444’de vefat etmiştir. En önemli özelliği, hiciv. Görüşleri, aşk ve mizah üzerine. Eserleri: “Divan”. Ondan alacağımız: Gülmek, sırdır. Ey abdal, Kaygusuz gibi ol: Gülerek anlat.

29. Pir Sultan Abdal

Ey Alevî ozanı, ey isyan şairi! 1480’de Sivas’ta doğan Pir Sultan, 1550’de idam edilmiştir. En mühim vasfı, halk şiiri. Görüşleri, adalet üzerine. Eserleri: Şiirler. Ondan öğreneceğimiz: Zulme karşı dur. Ey ozan, Pir Sultan gibi ol: Sazla haykır.

30. Niyazi Mısri (Niyâzî-i Mısrî)

Ey sürgün velisi, ey divan şairi! 1618’de Malatya’da doğan Niyâzî, 1694’de Limni’de vefat etmiştir. En önemli özelliği, vahdet beyanı. Görüşleri, aşk üzerine. Eserleri: “Divan-ı İlahiyat”. Ondan alacağımız: Sürgün, yakınlıktır. Ey sürgün, Niyâzî gibi ol: Aşkta kal.

Ey dost, bu silsile burada biter amma hikmetleri sonsuzdur. Her biri, Hakk’ın bir tecellisi; onlardan öğren, yoluna devam et. Tasavvuf, bu velilerin izindedir; kalbinle oku, ruhunla yaşa.